Πόσο μπορεί να αντέξει ένας τόπος στο όνομα της τουριστικής ανάπτυξης; Πόσες αφίξεις χρειάζονται για να θεωρηθεί μια χρονιά επιτυχημένη, όταν οι κάτοικοι δυσκολεύονται να βρουν σπίτι, οι εργαζόμενοι δεν μπορούν να εξασφαλίσουν αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης και οι φυσικοί πόροι εξαντλούνται; Πίσω από τις εντυπωσιακές εικόνες της τουριστικής Ελλάδας διαμορφώνεται μια διαφορετική πραγματικότητα, που δεν χωρά στους πανηγυρικούς απολογισμούς των αφίξεων και των εισπράξεων. Ο υπερτουρισμός, η στεγαστική πίεση, η εργασιακή ανασφάλεια και η αλλοίωση της φυσιογνωμίας των προορισμών επαναφέρουν ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως ήρθε η ώρα να επαναπροσδιορίσουμε τι πραγματικά σημαίνει τουριστική ανάπτυξη;
Με αφορμή τον συλλογικό τόμο «Ο τουρισμός στην Ελλάδα: Μετασχηματισμοί, Αντιστάσεις και Προοπτικές», η Αγγελική Μητροπούλου, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επιμελήτριά του, μιλά στη δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και στο περιοδικό «πατρινόραμα-hellenic» για τα όρια του σημερινού μοντέλου, τις ευθύνες της πολιτείας και των τοπικών αρχών, αλλά και την ανάγκη να περάσουμε από τη λογική του «περισσότερου τουρισμού» σε έναν τουρισμό που θα σέβεται τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Η Ελλάδα συχνά παρουσιάζει τον τουρισμό ως εθνικό της πλεονέκτημα και ως αδιαμφισβήτητη πηγή οικονομικής ανάπτυξης. Πίσω, όμως, από τις αφίξεις, την πληρότητα των καταλυμάτων και τα έσοδα, υπάρχουν τόποι που ασφυκτιούν και τοπικές κοινωνίες που αισθάνονται ξένες στον ίδιο τους τον τόπο. Μήπως έχουμε φτάσει στο σημείο όπου η τουριστική επιτυχία αρχίζει να γίνεται κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος;
Σε ορισμένους προορισμούς αυτό έχει ήδη συμβεί, και το βλέπουμε κάθε καλοκαίρι με τις ελλείψεις νερού, την πίεση στις υπηρεσίες υγείας, στις υποδομές (λιμάνια, αεροδρόμια, κ.ά.), καθώς και τη δυσκολία που αντιμετωπίζουν όσοι και όσες πηγαίνουν να δουλέψουν στα νησιά να βρουν ένα αξιοπρεπές κατάλυμα. Θα ήταν όμως άδικο να παρουσιάσουμε τον τουρισμό συλλήβδην ως πρόβλημα. Στη μελέτη του ΚΕΠΕ για τη συνεισφορά του τουρισμού στην ελληνική οικονομία, στην οποία συμμετείχα, η συνολική, άμεση και έμμεση, επίδραση του εισερχόμενου τουρισμού εκτιμάται περίπου στο 11% του ΑΕΠ και στο 13% της απασχόλησης. Η ίδια μελέτη καταγράφει, ωστόσο, ότι οι αμοιβές στον κλάδο είναι συχνά χαμηλές και η εργασία επισφαλής, ενώ η μέση δαπάνη ανά ταξίδι έχει μειωθεί σημαντικά, καθώς μειώνεται και η διάρκεια παραμονής.[1] Με άλλα λόγια, η αύξηση των αφίξεων και των εσόδων δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ανάπτυξη για τους τόπους που τα επιτυγχάνουν.
Η πίεση, επιπλέον, κατανέμεται πολύ άνισα, τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. Το Νότιο Αιγαίο, η Κρήτη και τα Ιόνια συγκεντρώνουν πάνω από το 65% των διανυκτερεύσεων του εισερχόμενου τουρισμού,[2] ενώ στους περισσότερους νησιωτικούς προορισμούς το 75% της κίνησης περιορίζεται σε 45 ή και λιγότερες ημέρες.[3] Σε νησιά όπως η Μύκονος, η Σαντορίνη και το Κουφονήσι, οι τουριστικές κλίνες ξεπερνούν τις τέσσερις για κάθε μόνιμο κάτοικο.[4] Όταν τέτοια μεγέθη συναντούν τους περιορισμένους πόρους ενός μικρού νησιού, είναι αναμενόμενο οι κάτοικοι να νιώθουν ότι ο τόπος τους λειτουργεί όλο και περισσότερο για τους «άλλους», δηλαδή τους επισκέπτες.
Η θετική στάση απέναντι στον τουρισμό παραμένει διαδεδομένη στην ελληνική κοινωνία. Την ίδια στιγμή, ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας αρχίζει να βλέπει πιο καθαρά και τις πιέσεις που μπορεί να φέρει η τουριστική ανάπτυξη. Στην πανελλαδική έρευνα του Ινστιτούτου Eteron το 2024, το 74,4% των ερωτηθέντων αξιολόγησε θετικά ή μάλλον θετικά τη συνολική επίδραση του τουρισμού. Σχεδόν οι μισοί (45,6%) εκτίμησαν ότι η χώρα δεν αντιμετώπιζε τότε πρόβλημα υπερτουρισμού, αλλά κινδύνευε να το αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον.[5] Αυτό που ζητούν οι πολίτες, όπως το διαβάζω, δεν είναι λιγότερος τουρισμός γενικά, αλλά να μη χάσουν τη δυνατότητα να ζουν με αξιοπρεπείς όρους στον τόπο τους.
Ένα νησί δεν είναι απλώς ένας ελκυστικός προορισμός στον τουριστικό χάρτη. Είναι το σπίτι ανθρώπων, η μνήμη, η καθημερινότητά και η ιστορία τους. Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι η τουριστική ανάπτυξη δεν θα οδηγήσει τελικά στην αλλοίωση της ταυτότητας των νησιών και στην απομάκρυνση των ίδιων των κατοίκων τους από τον τόπο που αγαπούν;
Το ερώτημα που θέτετε είναι, κατά τη γνώμη μου, το κεντρικό ερώτημα για τα νησιά σήμερα: ποιος διαμορφώνει την ταυτότητα ενός τόπου, για ποιους και με ποιες συνέπειες; Η ταυτότητα ενός νησιού δεν είναι ένα σύνολο εικόνων που προβάλλεται στους επισκέπτες. Θεμελιώνεται στο τοπίο, στην ιστορία, στη συλλογική μνήμη και στις καθημερινές πρακτικές των ανθρώπων, και μετασχηματίζεται ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος λειτουργεί και διοικείται. Αν οι άνθρωποι αυτοί απομακρυνθούν, η ταυτότητα δεν θα χαθεί ξαφνικά, θα αδειάσει όμως σταδιακά από περιεχόμενο.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η στέγη είναι σήμερα το πιο κρίσιμο ζήτημα. Πρόσφατη μελέτη για τον Δήμο Αθηναίων, που εξέτασε τις αντιλήψεις κατοίκων και επαγγελματιών, κατέγραψε ως σημαντικότερη κοινωνική επίπτωση του τουρισμού την αύξηση του κόστους στέγασης, κυρίως λόγω των βραχυχρόνιων μισθώσεων, και όχι τον συνωστισμό.[6] Στα νησιά, όπου η αγορά κατοικίας είναι εξ ορισμού μικρή, κάθε σπίτι που περνά από τη μόνιμη κατοικία στη βραχυχρόνια μίσθωση έχει πολύ μεγαλύτερο αντίκτυπο, γιατί σημαίνει λιγότερες οικογένειες, λιγότερα παιδιά στο σχολείο και, τελικά, λιγότερη ζωή τον χειμώνα.
Εξίσου σημαντική είναι η συμμετοχή των ίδιων των κατοίκων στις αποφάσεις. Στην έρευνα της διδακτορικής μου διατριβής, περίπου εννέα στους δέκα ερωτώμενους συμφώνησαν ότι οι πολίτες θα έπρεπε να συμμετέχουν περισσότερο στις αποφάσεις που λαμβάνονται σε περιφερειακό επίπεδο, ενώ οι αρνητικές απαντήσεις δεν ξεπέρασαν το 4%.[7] Η διαβούλευση, όμως, έχει νόημα μόνο όταν μπορεί πραγματικά να επηρεάσει την τελική απόφαση και δεν περιορίζεται σε μια τυπική ενημέρωση εκ των υστέρων. Θα πρόσθετα και την ανάγκη να καταγράφουμε συστηματικά όσα σήμερα δεν μετράμε, όπως το πόσες κατοικίες αλλάζουν χρήση, πώς εξελίσσονται τα ενοίκια σε σχέση με τα τοπικά εισοδήματα και ποιοι και ποιες αναγκάζονται να φύγουν, γιατί χωρίς αυτά τα στοιχεία οι κοινωνικές επιπτώσεις γίνονται ορατές μόνο όταν έχουν ήδη πάρει τη μορφή κρίσης.
Ο υπερτουρισμός έχει πάψει πλέον να αποτελεί μια θεωρητική συζήτηση. Είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα που επηρεάζει τη στέγαση, τις υποδομές, το νερό, το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής. Ποιος έχει την ευθύνη να θέσει όρια; Και κυρίως, έχουμε το πολιτικό θάρρος να πούμε κάποια στιγμή ότι ένας προορισμός δεν αντέχει άλλους επισκέπτες, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει λιγότερα έσοδα;
Η ευθύνη είναι μοιρασμένη, αλλά αυτό δεν πρέπει να γίνεται άλλοθι για να μην την αναλαμβάνει κανείς. Η κεντρική διοίκηση ορίζει το πλαίσιο, και φέτος έγινε ένα σημαντικό βήμα με το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, το οποίο κατατάσσει τις περιοχές ανάλογα με την πίεση που δέχονται.[8] Τις συνέπειες, ωστόσο, τις διαχειρίζονται στην πράξη οι Δήμοι, οι οποίοι πολύ συχνά δεν διαθέτουν ούτε το προσωπικό ούτε τους πόρους για να ανταποκριθούν.
Υπάρχει ήδη ένα ελληνικό παράδειγμα που δείχνει ότι μπορούν να τεθούν όρια. Στη Σαντορίνη, όπου στην περίοδο αιχμής οι επιβάτες κρουαζιέρας μπορούσαν να φτάσουν τις 18.000 ημερησίως, ο Δήμος κάλεσε τους τοπικούς φορείς σε δημόσια συζήτηση, και στην ψηφοφορία που ακολούθησε πλειοψήφησε ως ανώτατο όριο ο αριθμός των 8.000 επιβατών ταυτόχρονης αποβίβασης την ημέρα.[9] Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι το όριο προέκυψε μέσα από τη διαβούλευση με την τοπική κοινωνία και όχι από ένα τεχνικό μοντέλο.
Όσο για το πολιτικό θάρρος, η θέσπιση ορίων αντιμετωπίζεται συχνά ως απειλή για την τουριστική ανάπτυξη, παρότι μακροπρόθεσμα μπορεί να είναι ακριβώς αυτό που τη διασφαλίζει. Το δίλημμα ανάμεσα σε λιγότερους επισκέπτες/ λιγότερα έσοδα ή διατήρηση του ισχύοντος μοντέλου είναι, κατά τη γνώμη μου, εν μέρει παραπλανητικό, γιατί όταν το νερό δεν επαρκεί, όταν η αγροτική γη χτίζεται και όταν οι εργαζόμενοι δεν βρίσκουν πού να μείνουν, το κόστος υπάρχει ήδη και απλώς δεν εμφανίζεται στα στατιστικά των αφίξεων. Η διεθνής βιβλιογραφία είναι, άλλωστε, αρκετά διδακτική. Ήδη από τη δεκαετία του 1970 ο Doxey περιέγραφε πώς, όσο εντείνεται η τουριστική πίεση, η στάση των κατοίκων μετακινείται από την αρχική ευφορία προς την απάθεια, τον εκνευρισμό και τελικά τον ανταγωνισμό,[10] ενώ πιο πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι η φθορά στις σχέσεις κατοίκων και επισκεπτών μπορεί να παραμείνει ακόμη και αφού η πίεση έχει υποχωρήσει.[11] Οι Butler και Dodds, εξετάζοντας τις προσπάθειες μετριασμού του υπερτουρισμού, καταλήγουν ότι αυτές έχουν κατά κανόνα αποτύχει, κυρίως επειδή απουσιάζει σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης η βούληση να αναγνωριστεί ο αριθμός των επισκεπτών ως πρόβλημα.[12] Νομίζω ότι εδώ βρίσκεται και η απάντηση στο ερώτημά σας για το πολιτικό θάρρος: το δύσκολο δεν είναι να βρεθούν τα εργαλεία, αλλά να παραδεχτούμε ότι σε ορισμένους τόπους η ένταση της τουριστικής δραστηριότητας έχει ξεπεράσει όσα μπορούν να σηκώσουν. Γι’ αυτό χρειάζεται να μιλήσουμε έγκαιρα για όρια και για συγκεκριμένους τόπους, και όχι αφότου η κατάσταση θα έχει γίνει μη αναστρέψιμη.
Πίσω από τις εντυπωσιακές εικόνες της τουριστικής Ελλάδας βρίσκονται χιλιάδες εργαζόμενοι που συχνά δουλεύουν εξαντλητικά ωράρια, με εποχικότητα, ανασφάλεια και δύσκολες συνθήκες. Μπορεί να θεωρείται πραγματικά επιτυχημένο ένα τουριστικό μοντέλο όταν οι άνθρωποι που το κρατούν όρθιο δεν απολαμβάνουν ανάλογα τους καρπούς της ανάπτυξής του;
Το σημερινό τουριστικό μοντέλο έχει σαφή συμβολή στην απασχόληση. Για να αποτιμήσουμε όμως τι μπορεί να προσφέρει στη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη της χώρας, χρειάζεται να εξετάσουμε επίσης την ποιότητα των θέσεων εργασίας που δημιουργεί και τη συμβολή του στην αύξηση της παραγωγικότητας.
Στη μελέτη του ΚΕΠΕ διαπιστώσαμε ότι ο τουρισμός ενισχύει την απασχόληση, ιδιαίτερα για τους νέους και τις γυναίκες, ομάδες που παραδοσιακά είχαν πιο περιορισμένη πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Την ίδια στιγμή, οι αμοιβές στον κλάδο είναι συχνά χαμηλές, πολλές θέσεις εργασίας είναι επισφαλείς και συνολικά η συμβολή του τουρισμού στην αύξηση της παραγωγικότητας παραμένει περιορισμένη. Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν τον σημαντικό ρόλο του τουρισμού στην απασχόληση και δείχνουν γιατί μια μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή πολιτική χρειάζεται ευρύτερη παραγωγική βάση.[13]
Στα νησιά οι συνθήκες αυτές γίνονται ακόμη πιο δύσκολες, αφού στην εποχικότητα και στα εξαντλητικά ωράρια προστίθεται το πρόβλημα της στέγασης, με ένα σημαντικό μέρος του μισθού να καταλήγει συχνά στο ενοίκιο. Ένα τουριστικό μοντέλο που στηρίζεται σε αυτούς τους όρους μπορεί να αποδίδει στους δείκτες, όχι όμως και στους ανθρώπους που το κρατούν όρθιο.
Για να μιλήσουμε για επιτυχία, θα πρέπει όσοι και όσες εργάζονται στον τουρισμό να μπορούν να ζουν αξιοπρεπώς στον τόπο όπου δουλεύουν, και η εργασία στον κλάδο να αποτελεί επαγγελματική προοπτική και όχι λύση ανάγκης για λίγους μήνες τον χρόνο. Αυτό προϋποθέτει στέγαση για τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες, κατάρτισή τους, επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, και ουσιαστικούς ελέγχους στις συνθήκες εργασίας.

Ο τουρισμός δεν αλλάζει μόνο το φυσικό τοπίο, αλλά και τον πολιτισμό. Παραδόσεις, τοπικά προϊόντα, γαστρονομία, τέχνη και πολιτιστικές διαδρομές συχνά προσαρμόζονται στις απαιτήσεις της τουριστικής κατανάλωσης. Πού βρίσκεται η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην εμπορευματοποίησή της; Μπορεί ένας τόπος να χάσει την αυθεντικότητά του προσπαθώντας να γίνει περισσότερο ελκυστικός;
Η γραμμή αυτή είναι πράγματι λεπτή. Στην έρευνά μου ασχολούμαι με το place branding, δηλαδή με το πώς ένας τόπος διαμορφώνει και προβάλλει την ταυτότητά του. Για μένα, το βασικό ερώτημα είναι ποιος έχει λόγο στο πώς παρουσιάζεται ο τόπος. Όταν η προβολή ξεκινά από τους ανθρώπους που ζουν εκεί, από όσα κάνουν, παράγουν και θυμούνται, η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να ενισχύσει την τοπική ταυτότητα και να δημιουργήσει προστιθέμενη αξία και έσοδα για την κοινότητα. Όσο περισσότερο η προβολή διαμορφώνεται με βάση τις προσδοκίες των επισκεπτών, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος να μένουν στο περιθώριο οι προτεραιότητες των κατοίκων. Ένας τόπος μπορεί έτσι να αποκτήσει πιο ελκυστική εικόνα προς τα έξω, όμως τα αναπτυξιακά ζητήματα που απασχολούν τους ανθρώπους του μοιραία υποβαθμίζονται.
Η γαστρονομία, που συχνά προβάλλεται ως ένα από τα κύρια πλεονεκτήματα της χώρας, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση της Εθνικής Τράπεζας, η τουριστική ζήτηση απορροφά περίπου το 10-15% των πωλήσεων τροφίμων και ποτών, η ζήτηση αυτή όμως δεν μετατρέπεται αυτόματα σε σταθερές πωλήσεις και υψηλότερα περιθώρια κέρδους για τις επιχειρήσεις τροφίμων.[14] Την ανάγκη μεγαλύτερης συνδεσιμότητας ανάμεσα στα προϊόντα του αγροδιατροφικού τομέα και στις υπηρεσίες τουρισμού καταγράφει και η μελέτη του ΚΕΠΕ.[15] Όσο η σύνδεση αυτή παραμένει αδύναμη, η αυθεντικότητα που υποσχόμαστε στους επισκέπτες κινδυνεύει να μείνει περισσότερο αφήγημα παρά εμπειρία.
Ένας τόπος μπορεί, επομένως, να χάσει μέρος της αυθεντικότητάς του στην προσπάθεια να γίνει πιο ελκυστικός. Θα ήμουν, ωστόσο, επιφυλακτική απέναντι σε μια στατική αντίληψη της αυθεντικότητας, γιατί η ταυτότητα ενός τόπου είναι δυναμική και ιστορικά διαμορφούμενη και οι πολιτισμοί αλλάζουν. Το ζήτημα είναι ποιος αποφασίζει για την αλλαγή, η ίδια η κοινότητα ή η ζήτηση.
Στον συλλογικό τόμο στον οποίο συμμετέχετε τίθεται ουσιαστικά υπό αμφισβήτηση το κυρίαρχο τουριστικό μοντέλο και αναδεικνύεται η ανάγκη ενός ριζικού στρατηγικού αναπροσανατολισμού. Πόσο μακριά βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα από μια διαφορετική τουριστική φιλοσοφία; Χρειάζεται απλώς καλύτερη διαχείριση της υφιστάμενης ανάπτυξης ή μια γενναία πολιτική απόφαση να αλλάξουμε συνολικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον τουρισμό;
Ο τόμος συγκέντρωσε 29 συγγραφείς από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, και ως επιμελήτρια με ενδιέφερε να φανεί ότι, παρά τις διαφορετικές αφετηρίες, πολλές από τις αναλύσεις συγκλίνουν: τα προβλήματα που βλέπουμε σήμερα δεν οφείλονται σε μια κακή χρονιά ή σε κάποιον προορισμό που «ξέφυγε», αλλά σε ένα μοντέλο που μετρά την επιτυχία κυρίως με βάση τις αφίξεις. Στο κεφάλαιο που υπογράφουμε με τον Κώστα Ελευθερίου υποστηρίζουμε ότι η υπερσυγκέντρωση στα νησιά είναι αποτέλεσμα μακρόχρονης διαδικασίας, η οποία πλέον επεκτείνεται και σε προορισμούς που θεωρούνταν «εναλλακτικοί» ή απομακρυσμένοι.[16]
Στην εισαγωγή του τόμου αναφέρομαι στην έννοια του «stuck with tourism», όπως τη χρησιμοποιεί η Matilde Córdoba Azcárate μελετώντας τη Χερσόνησο του Γιουκατάν στο Μεξικό, και στο ερώτημα των ντόπιων «Αν δεν έχουμε τουρισμό, τότε τι;».[17] Παρά τη γεωγραφική απόσταση, το ερώτημα αυτό είναι πολύ οικείο σε πολλές ελληνικές νησιωτικές κοινότητες, όπου ο τουρισμός έχει γίνει ο καθοριστικός παράγοντας της τοπικής οικονομίας. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η καλύτερη διαχείριση είναι αναγκαία, αλλά όχι επαρκής. Τα εργαλεία βελτιώνονται, με το νέο χωροταξικό πλαίσιο, τους ελέγχους στις παραλίες και το τέλος κρουαζιέρας, αν όμως ο στόχος παραμένει η συνεχής αύξηση των αφίξεων, η διαχείριση απλώς μεταθέτει το πρόβλημα. Χρειάζεται μια πολιτική απόφαση να αλλάξει το μέτρο της επιτυχίας, ώστε να μετράμε την αξία που μένει στον τόπο, την ποιότητα της εργασίας, την αντοχή των φυσικών πόρων και την ποιότητα ζωής των κατοίκων. Σε παρόμοια κατεύθυνση κινείται και ο πρόλογος της μελέτης του ΚΕΠΕ, σύμφωνα με τον οποίο το ζητούμενο δεν είναι απλώς περισσότερος τουρισμός, αλλά ισχυρότερη διασύνδεση του τουρισμού με τους υπόλοιπους κλάδους της οικονομίας και, πρωτίστως, με τον αγροδιατροφικό τομέα.[18]
Πόσο μακριά βρισκόμαστε; Μια ένδειξη είναι ότι η Ελλάδα παραμένει από τις ελάχιστες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς θεσμοθετημένο σύστημα Δορυφόρων Λογαριασμών Τουρισμού, δηλαδή χωρίς ένα επίσημο εργαλείο που να μετρά αξιόπιστα τη συμβολή του τουρισμού στην οικονομία.[19] Είναι δύσκολο να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε και ασκούμε τουριστική πολιτική, αν δεν μπορούμε πρώτα να μετρήσουμε με ακρίβεια τι κερδίζουμε και τι χάνουμε.

Αν σας ζητούσα να φανταστείτε την Ελλάδα του τουρισμού σε είκοσι χρόνια, ποια εικόνα θα θέλατε να αντικρίσετε; Έναν τόπο γεμάτο επισκέπτες, ξενοδοχεία και επενδύσεις ή μια χώρα όπου οι κάτοικοι θα μπορούν να ζουν αξιοπρεπώς, οι εργαζόμενοι να αμείβονται δίκαια, το περιβάλλον να προστατεύεται και οι επισκέπτες να γνωρίζουν την πραγματική ψυχή κάθε προορισμού; Τελικά, ποιο τουριστικό αποτύπωμα θέλουμε να αφήσουμε στις επόμενες γενιές το μοντέλο Greek Salad και Πλαστική Καρέκλα ή ένα σύγχρονο και βιώσιμο τουριστικό μοντέλο;
Θα ήθελα να δω νησιά που ζουν και τον χειμώνα, με σχολεία και υπηρεσίες υγείας που λειτουργούν όλο τον χρόνο και με νέους ανθρώπους που επιλέγουν να μείνουν ή να επιστρέψουν από τα αστικά κέντρα. Η τουριστική κίνηση θα κατανέμεται σε περισσότερους τόπους και σε μεγαλύτερο μέρος του έτους, ώστε η πίεση να μην πέφτει πάντα στα ίδια σημεία, και η δαπάνη των επισκεπτών θα καταλήγει σε επιχειρήσεις που ανήκουν σε ανθρώπους του τόπου και συνεργάζονται με την τοπική παραγωγή. Στην Ελλάδα αυτή, τα όρια θα αντιμετωπίζονται ως κανονικό εργαλείο σχεδιασμού και τα στοιχεία για το νερό, τη στέγη και την εργασία θα δημοσιεύονται με την ίδια συνέπεια που δημοσιεύονται σήμερα οι αφίξεις.
Σχετικά με το δίλημμα που θέτετε, η πλαστική καρέκλα στην ταβέρνα δίπλα στη θάλασσα είναι μέρος μιας απλής, οικείας εικόνας της Ελλάδας που πολλοί επισκέπτες αναζητούν. Μια απλή ταβέρνα μπορεί να προσφέρει ποιοτικό φαγητό, να στηρίζει τους τοπικούς παραγωγούς και να εξασφαλίζει αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας. Με αυτά τα κριτήρια αξίζει να συζητάμε και τι εννοούμε όταν μιλάμε για «αναβάθμιση».
Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που παρουσιάζονται στον τόμο, το μερίδιο των κλινών σε ξενοδοχεία πέντε αστέρων αυξήθηκε από 9% το 2006 σε 25%. Την ίδια περίοδο, η ημερήσια δαπάνη των επισκεπτών κυμάνθηκε μεταξύ 68 και 80 ευρώ σε τρέχουσες τιμές από το 2005 έως το 2022, ενώ η μέση διάρκεια παραμονής μειώθηκε από 10,66 ημέρες το 2005 σε 6,55 ημέρες το 2023. Η αύξηση των κλινών πέντε αστέρων είναι, επομένως, μία μόνο διάσταση της αλλαγής του τουριστικού προϊόντος.[20] Η αναβάθμιση της προσφοράς, με άλλα λόγια, δεν φαίνεται να συνοδεύτηκε από αντίστοιχη αύξηση της δαπάνης των επισκεπτών.
Για την Πάτρα και τη Δυτική Ελλάδα, η εικόνα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη των νησιών του Αιγαίου. Η περιφέρεια συγκέντρωνε το 2022 μόλις το 2,2% του ξενοδοχειακού δυναμικού και το 1,8% των τουριστικών αφίξεων της χώρας,[21] ενώ, σύμφωνα με τη μελέτη του ΚΕΠΕ, αν οι διανυκτερεύσεις των αλλοδαπών τουριστών αποδοθούν ως «ισοδύναμος» μόνιμος πληθυσμός, αυτός προσθέτει λιγότερο από 2% στον πληθυσμό της περιφέρειας, όταν στο Νότιο Αιγαίο το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει το 42,3%.[22] Η μέση δαπάνη ανά επίσκεψη στην περιφέρεια ήταν το 2024 περίπου 425 ευρώ, χαμηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο των 523 ευρώ, αν και αυξημένη κατά 14% σε σχέση με το 2023.[23] Η περιοχή έχει, επομένως, ακόμη τη δυνατότητα να σχεδιάσει την τουριστική της ανάπτυξη πριν φτάσει στα όριά της, αξιοποιώντας την εμπειρία, και τα λάθη, άλλων προορισμών. Στον συλλογικό τόμο του ΕΝΑ, η Μ. Δραγούνη και ο Σ. Λεκάκης θέτουν ένα ερώτημα που αφορά άμεσα και την Πάτρα, η οποία το 2006 υπήρξε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης: αν η πρόκληση για την ελληνική περιφέρεια είναι πράγματι η επέκταση της τουριστικής «μονοκαλλιέργειας» και σε νέες περιοχές ή αν χρειάζεται να αναζητήσουμε και άλλους δρόμους για την κοινωνικοοικονομική της στήριξη.[24]
Το βιώσιμο μοντέλο που θα ήθελα να αφήσουμε στις επόμενες γενιές δεν ταυτίζεται ούτε με την πλαστική καρέκλα ούτε με την πολυτέλεια, αλλά με έναν τουρισμό προσαρμοσμένο στην κλίμακα και στις ανάγκες κάθε τόπου. Αυτή τη συζήτηση θα θέλαμε να την ανοίξουμε και στην Πάτρα, στις 2 Δεκεμβρίου, στον Εμπορικό και Εισαγωγικό Σύλλογο Πατρών, ελπίζοντας ότι θα συμμετέχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι και περισσότερες, για να συζητήσουμε μαζί τι τουρισμό αντέχει και τι τουρισμό διαλέγει κάθε τόπος.

Τελικά η μεγαλύτερη επιτυχία ενός τουριστικού προορισμού δεν είναι οι γεμάτες ξενοδοχειακές μονάδες, τα ασφυκτικά γεμάτα λιμάνια ή οι αριθμοί που καταρρίπτουν το ένα ρεκόρ μετά το άλλο. Βασικά το γεγονός ότι εξακολουθεί να αποτελεί έναν ζωντανό τόπο για εκείνους που τον κατοικούν, εργάζονται και δημιουργούν σε αυτόν. Γιατί ένας προορισμός όταν χάνει τους ανθρώπους του, εξαντλεί τους φυσικούς του πόρους και μετατρέπει την ταυτότητά του σε τουριστικό προϊόν, κινδυνεύει να χάσει εκείνο που τον έκανε ξεχωριστό.
Η πρόκληση για την Ελλάδα, αλλά και για την Πάτρα και τη Δυτική Ελλάδα, δεν είναι να κερδίσουν απλώς μια μεγαλύτερη θέση στον τουριστικό χάρτη. Αλλά να αποφασίσουν ποια θέση θέλουν να έχουν και με ποιους όρους. Γιατί ο τουρισμός δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός ούτε η ανάπτυξη να μετριέται μόνο με όσα κερδίζει η αγορά. Το πραγματικό στοίχημα είναι να μπορεί ένας τόπος να υποδέχεται επισκέπτες χωρίς να διώχνει τους κατοίκους του. Και αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό κριτήριο για το αν έχει πραγματικά μέλλον ο ελληνικός τουρισμός.
[1]Νίκος Ροδουσάκης / Νίκος Βαγιονής / Peter Hackl / Αγγελική Μητροπούλου / Ιωάννης Σπιλάνης / Γιώργος Σώκλης / Θεόδωρος Τσέκερης / Σταύρος Χατζημαρινάκης, Η συνεισφορά του τουρισμού στην ελληνική οικονομία, Μελέτες 89, Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), Αθήνα 2026, σ. 20-23.
[2]ΚΕΠΕ, Μελέτες 89, ό.π., σ. 62.
[3]Ιωάννης Σπιλάνης, «Προϋποθέσεις συμβολής του τουρισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη: η περίπτωση της Ελλάδας», στο Αγγελική Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα: Μετασχηματισμοί, Αντιστάσεις και Προοπτικές, Εκδόσεις ΕΝΑ, Αθήνα 2025, σ. 51-88, εδώ σ. 71.
[4]Στοιχεία του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού του Πανεπιστημίου Αιγαίου, όπως παρουσιάστηκαν σε δημοσίευμα του CNN Greece (31.5.2026), https://www.cnn.gr/oikonomia/anaptyxi/story/535875/athina-giname-ta-eksi-nisia-pou-vouliazoun-kathe-kalokairi-logo-ypertourismoy.
[5]Ινστιτούτο ETERON, Έρευνα για τον υπερτουρισμό (project «Staycation Nation»), διεξαγωγή aboutpeople, 22-24 Ιουλίου 2024, 1.002 ερωτώμενοι, https://eteron.org.
[6]Sotiris Varelas / Georgios Tsoupros / Ioannis E. Anastasopoulos, «Assessing the Social Carrying Capacity of Urban Tourism: Residents’ and Professionals’ Perceptions in the Municipality of Athens», Sustainability 18/9 (2026), 4560.
[7]Αγγελική Μητροπούλου, Νησιωτικότητα, βιώσιμη ανάπτυξη και place branding, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Μυτιλήνη 2025, σ. 277-278.
[8]Υπουργείο Τουρισμού, ανακοίνωση για το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, https://mintour.gov.gr/eidiko-chorotaxiko-plaisio-gia-ton-toyrismo-stratigiko-ergaleio-gia-organomeni-isorropi-kai-viosimi-toyristiki-anaptyxi/.
[9]Γεώργιος Κ. Βαγγέλας / Ιωάννης Κατσούνης / Μαρία Λεκάκου, «Η διαχείριση προσεγγίσεων στους λιμένες κρουαζιέρας και η συμβολή στη βιώσιμη γαλάζια οικονομία», στο Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα, ό.π., σ. 257-276, εδώ σ. 270 και 273.
[10]George V. Doxey, «A Causation Theory of Visitor-Resident Irritants: Methodology and Research Inferences», στο Travel and Tourism Research Association Sixth Annual Conference Proceedings, Σαν Ντιέγκο 1975, σ. 195-198.
[11]Ka Shing Cheung / Ling-Hin Li, «Understanding Visitor-Resident Relations in Overtourism: Developing Resilience for Sustainable Tourism», Journal of Sustainable Tourism 27/8 (2019), σ. 1197-1216, εδώ σ. 1201-1202 και 1208-1209.
[12]Richard W. Butler / Rachel Dodds, «Overcoming Overtourism: A Review of Failure», Tourism Review 77/1 (2022), σ. 35-53, εδώ σ. 47.
[13]ΚΕΠΕ, Μελέτες 89, ό.π., σ. 21-23.
[14]Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης, «Ειδικό Θέμα: Συνεργασία βιομηχανίας τροφίμων με τουριστικές επιχειρήσεις», Ιούνιος 2026, σ. 3-4, https://www.nbg.gr/-/jssmedia/Files/Group/meletes-oikonomikes-analuseis/elliniki-epixeirimatikotita/analuseis-meletes-gia-mikromesaies-epixeiriseis/SMEs_Special_issue_food_2025H2.pdf.
[15]ΚΕΠΕ, Μελέτες 89, ό.π., σ. 163.
[16]Αγγελική Μητροπούλου / Κώστας Ελευθερίου, «Υπερτουρισμός: εννοιολογικές προσεγγίσεις και δομικές διαστάσεις ενός σύγχρονου φαινομένου», στο Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα, ό.π., σ. 89-114, εδώ σ. 104-105.
[17]Αγγελική Μητροπούλου, «Εισαγωγή. Ξαναγράφοντας το τουριστικό μοντέλο: ανάπτυξη, πολιτικές και όρια», στο Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα, ό.π., σ. 9-18, εδώ σ. 10-11. Για την έννοια βλ. Matilde Córdoba Azcárate, Stuck with Tourism: Space, Power, and Labor in Contemporary Yucatán, University of California Press, Oakland 2020.
[18]Παναγιώτης Ε. Πετράκης, «Πρόλογος», στο ΚΕΠΕ, Μελέτες 89, ό.π., σ. 9-10.
[19]Πετράκης, «Πρόλογος», ό.π., σ. 9.
[20]Σπιλάνης, «Προϋποθέσεις συμβολής του τουρισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη», ό.π., σ. 70-71.
[21]Άννα Κυριακάκη / Νικόλαος Καραχάλης, «Από την προσφορά τουριστικών υπηρεσιών σε ένα πιο σύνθετο πρότυπο τουριστικής ανάπτυξης; Μελλοντικές τάσεις και προοπτικές βιωσιμότητας του ελληνικού τουρισμού», στο Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα, ό.π., σ. 180-200, εδώ σ. 185, με βάση στοιχεία του ΙΝΣΕΤΕ.
[22]ΚΕΠΕ, Μελέτες 89, ό.π., σ. 75.
[23]Στοιχεία της μελέτης του ΙΝΣΕΤΕ «Ποιος πάει πού; Πόσο μένει; Πόσα ξοδεύει;» για το 2024, όπως παρουσιάστηκαν στο newmoney.gr (23.5.2025), https://www.newmoney.gr/roh/palmos-oikonomias/tourismos/se-pious-ellinikous-proorismous-i-touristes-xodevoun-ta-perissotera-alla-ke-ta-ligotera-grafimata/.
[24]Μ. Δραγούνη / Σ. Λεκάκης, «Περιφερειακή ανάπτυξη και πολιτιστική κληρονομιά: τα μνημεία ως τουριστικά αξιοθέατα ή κοινά αγαθά;», στο Μητροπούλου (επιμ.), Ο τουρισμός στην Ελλάδα, ό.π., σ. 148-161, εδώ σ. 149.










