Μια συζήτηση με τη σκηνοθέτιδα της παράστασης «Ένοχοι» για την ενοχή, τη σιωπή, την ανθρώπινη ευθύνη και τα όρια της αθωότητας.
Υπάρχουν ενοχές που φωνάζουν και άλλες που κρύβονται πίσω από τη σιωπή. Ενοχές για όσα κάναμε, αλλά και για όσα είδαμε να συμβαίνουν και επιλέξαμε να προσπεράσουμε. Με αφετηρία την «Πτώση» του Αλμπέρ Καμύ, η χοροθεατρική παράσταση «Ένοχοι» της ομάδας «Ορμήτες» του Πανεπιστημίου Πατρών επιχειρεί να φωτίσει τις πιο αντιφατικές πλευρές της ανθρώπινης φύσης, φέρνοντας τον θεατή αντιμέτωπο με το πιο δύσκολο ερώτημα: πόσο αθώοι είμαστε τελικά;
Η σκηνοθέτιδα Κατερίνα Ηλιοπούλου συνομιλεί με τη δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου για το περιοδικό “πατρινόραμα-hellenic”, σε μια ουσιαστική συζήτηση για την τέχνη που δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά τολμά να θέτει ερωτήματα που δύσκολα αφήνουν κανέναν ανεπηρέαστο.

Η ενοχή είναι ένα συναίσθημα που όλοι έχουμε βιώσει, άλλοι περισσότερο και άλλοι λιγότερο. Όταν αποφασίσατε να δημιουργήσετε τους «Ενόχους», υπήρξε κάποια προσωπική σκέψη, εμπειρία ή κοινωνικό ερέθισμα που σας οδήγησε σε αυτή τη θεματική; Πόσο προσωπικό κομμάτι σας κρύβεται τελικά μέσα στην παράσταση;
Η αφορμή δεν ήταν απαραίτητα κάποιο συγκεκριμένο προσωπικό βίωμα, αλλά περισσότερο ένας διαρκής προβληματισμός γύρω από την ανθρώπινη συμπεριφορά και τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στους άλλους αλλά και απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό. Στους «Ενόχους» υπάρχει αναμφίβολα ένα προσωπικό κομμάτι, όχι τόσο μέσα από προσωπικες εμπειρίες, όσο μέσα από τα ερωτήματα, τις σκέψεις και τις αμφιβολίες που με απασχολούν. Άλλωστε, η παράσταση δεν αντιμετωπίζει την ενοχή ως κάτι που αφορά μόνο έναν άνθρωπο. Τη μεταφέρει από τον ήρωα στους υπόλοιπους ερμηνευτές και τελικά στο ίδιο το κοινό.
Στο σημείωμά σας γράφετε πως η ενοχή μπορεί να κρύβεται πίσω από μια σιωπή, μια αδιάφορη ματιά ή ακόμη και μια ευγενική χειρονομία. Μήπως τελικά η μεγαλύτερη ενοχή μας δεν βρίσκεται σε όσα κάναμε, αλλά σε όσα είδαμε να συμβαίνουν και επιλέξαμε να μην αντιδράσουμε;
Νομίζω ότι αυτή είναι μία από τις πιο δύσκολες μορφές ενοχής γιατί δεν συνδέεται απαραίτητα με μια πράξη που κάναμε, αλλά με μια πράξη που δεν τολμήσαμε να κάνουμε.
Υπάρχουν στιγμές που επιλέγουμε να σιωπήσουμε, όχι επειδή δεν αντιλαμβανόμαστε τι συμβαίνει, αλλά επειδή η αντίδραση θα μας έφερνε αντιμέτωπους με μια ευθύνη που δεν είμαστε έτοιμοι να αναλάβουμε. Η σιωπή μπορεί να γίνει ένας τρόπος αυτοπροστασίας, μια βολική απόσταση από όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Ζούμε σε μια κοινωνία που συχνά βιάζεται να καταδικάσει, να σχολιάσει και να αποδώσει ευθύνες. Πόσο εύκολο είναι να δείχνουμε τον ένοχο στους άλλους και πόσο δύσκολο να αναγνωρίσουμε τη δική μας ευθύνη; Θέλετε μέσα από την παράσταση να φέρετε τον θεατή αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό;
Είναι πολύ πιο εύκολο να κρίνουμε τους άλλους, παρά να αναγνωρίσουμε τη δική μας ευθύνη και να αμφισβητήσουμε την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Στη παράσταση αυτή δεν μας ενδιαφέρει να παρουσιάσουμε έναν ένοχο που θα έπρεπε απλώς να καταδικαστεί, αλλά να δημιουργήσουμε μια συνθήκη μέσα στην οποία η έννοια της ενοχής θα αρχίσει σταδιακά να αφορά όλους. Γι’ αυτό και ο θεατής δεν παραμένει ένας απλός παρατηρητής αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της κρίσης.
Η παράσταση βασίζεται στην έντονη σωματική έκφραση, στην κίνηση και στη θεατρική δράση. Πώς μετατρέπεται ένα τόσο βαθύ και εσωτερικό συναίσθημα, όπως η ενοχή, σε κίνηση και εικόνα; Υπήρξαν στιγμές στις πρόβες που σας συγκίνησαν ή σας έκαναν να δείτε διαφορετικά το έργο;
Δεν θέλουμε να περιγράψουμε την ενοχή, αλλά να την κάνουμε ορατή. Νομίζω πως το συγκεκριμένο έργο επηρέασε συνολικά την ομάδα, καθώς μας έβαλε όλους, με τον δικό μας τρόπο, στη διαδικασία να αναρωτηθούμε για τη δική μας θέση απέναντι στην ενοχή και την ευθύνη. Δεν είναι ένα έργο που μπορείς εύκολα να το προσεγγίσεις κρατώντας συναισθηματική ή ηθική απόσταση. Αναπόφευκτα, αρχίζεις να αναρωτιέσαι για τις δικές σου επιλογές, για τις φορές που έκρινες κάποιον, για τις φορές που σιώπησες ή απέφυγες να αναλάβεις την ευθύνη που σου αναλογούσε.
Οι «Ένοχοι» είναι μια συλλογική καλλιτεχνική δημιουργία της χοροθεατρικής ομάδας «Ορμήτες» του Πανεπιστημίου Πατρών. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η ομάδα και η διαδρομή που έχετε διανύσει μαζί της; Πόσο σημαντικό είναι να βλέπετε νέους ανθρώπους να εκφράζονται, να τολμούν και να καταθέτουν ένα κομμάτι της ψυχής τους πάνω στη σκηνή;
Οι «Ορμήτες» είναι για μένα ένας χώρος δημιουργίας, συνάντησης και ουσιαστικής επικοινωνίας ανθρώπων με διαφορετικές ηλικίες, εμπειρίες και διαδρομές, που ενώνονται μέσα από την αγάπη τους για την τέχνη. Η πορεία μας όλα αυτά τα χρόνια είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας, εμπιστοσύνης και μιας πολύ όμορφης συνεργασίας. Θα ήθελα ιδιαίτερα να αναφερθώ στο Διοικητικό Συμβούλιο της ομάδας, για τη διαρκή στήριξη, την εμπιστοσύνη και τη συμβολή του σε κάθε προσπάθεια. Είναι μεγάλη χαρά να βλέπεις ανθρώπους, και ιδιαίτερα νέους, να τολμούν να εκφραστούν, να εκτεθούν και να ανακαλύπτουν μέσα από τη σκηνή νέες πλευρές του εαυτού τους. Αυτό είναι ίσως και το μεγαλύτερο κέρδος αυτής της διαδρομής.
Ο Καμύ, μέσα από την «Πτώση», θέτει διαχρονικά ερωτήματα για την ανθρώπινη φύση, την ηθική και την αυτοδικαίωση. Σήμερα, σε μια εποχή κοινωνικών αντιφάσεων, αδικίας και διαρκούς δημόσιας κριτικής, πιστεύετε ότι είμαστε περισσότερο ένοχοι ή απλώς λιγότερο πρόθυμοι να αναλάβουμε τις ευθύνες μας; Τι μπορεί να μας αποκαλύψει αυτή η παράσταση για την κοινωνία στην οποία ζούμε;
Δεν ξέρω αν είμαστε περισσότερο ένοχοι σήμερα, πιστεύω όμως ότι συχνά δυσκολευόμαστε να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας. Είναι πιο εύκολο να δικαιολογούμε τον εαυτό μας και να εντοπίζουμε τα λάθη των άλλων. Νομίζω πως αυτό που μπορεί να μας αποκαλύψει η παράσταση είναι πόσο εύκολα συμβιβαζόμαστε με πράγματα που στην πραγματικότητα δεν αποδεχόμαστε και πόσο συχνά αποφεύγουμε να αναμετρηθούμε με τις δικές μας επιλογές. Ο Καμύ μάς θυμίζει ότι κανείς δεν είναι τόσο αθώος όσο θα ήθελε να πιστεύει.
Στο σημείωμά σας υπάρχει μια φράση που μένει στον αναγνώστη: «Ποιος είναι πραγματικά έτοιμος να κοιτάξει τα χέρια του;». Θα ήθελα να κλείσουμε με κάτι πιο προσωπικό: Εσείς, ως δημιουργός, τι ανακαλύψατε για τον άνθρωπο μέσα από αυτή τη διαδρομή; Και όταν σβήσουν τα φώτα και ο θεατής φύγει από το Λιθογραφείο, ποιο συναίσθημα θα θέλατε να τον συνοδεύει;
Μέσα από αυτή τη διαδρομή συνειδητοποίησα ακόμη περισσότερο πόσο αντιφατικός μπορεί να είναι ο άνθρωπος. Έχουμε την ανάγκη να πιστεύουμε στο καλό, να θεωρούμε τον εαυτό μας δίκαιο, αλλά δεν είναι πάντα εύκολο να σταθούμε με ειλικρίνεια απέναντι στις πράξεις και τις επιλογές μας. Ίσως τελικά η ανθρώπινη φύση να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διαρκή πάλη ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που θα θέλαμε να είμαστε. Όταν ο θεατής φύγει από το Λιθογραφείο, δεν θέλουμε να του υποδείξουμε τι να σκεφτεί ούτε να του δώσουμε μια έτοιμη απάντηση. Θέλουμε να φύγει από την αίθουσα με ένα ερώτημα που ίσως τον ακολουθήσει και μετά την παράσταση: Πόσο αθώοι είμαστε τελικά όταν είμαστε τόσο πρόθυμοι να κρίνουμε τους άλλους; Και μήπως, πριν αναζητήσουμε τον ένοχο απέναντί μας, χρειάζεται πρώτα να κοιτάξουμε στον δικό μας καθρέφτη;

Η μεγαλύτερη πρόκληση της παράστασης είναι να αντέξουμε τη στιγμή που το ερώτημα στρέφεται προς εμάς. Γιατί η ενοχή δεν βρίσκεται πάντοτε σε μια πράξη, αντιθέτως μπορεί να κατοικεί σε μια σιωπή, σε μια αδιαφορία, σε μια στιγμή που επιλέξαμε να μη δούμε.
Η Κατερίνα Ηλιοπούλου, μέσα από τη δική της σκηνοθετική ματιά, δεν επιχειρεί να αθωώσει ή να καταδικάσει κανέναν. Αφήνει ανοιχτό έναν καθρέφτη απέναντι στον θεατή. Και αυτό είναι το πιο δυνατό αποτύπωμα των «Ενόχων» όταν σβήσουν τα φώτα, η παράσταση να έχει τελειώσει, αλλά η εσωτερική δίκη μόλις έχει αρχίσει.










