Με μια διαδρομή που άνοιξε νέους δρόμους στην ψυχολογία και την οικογενειακή συμβουλευτική στην Ελλάδα, η Τένια Μακρή έχει αφιερώσει τη ζωή της στην κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των σχέσεων. Από την τηλεόραση και τη Σχολή Γονέων έως τα βιβλία της, φωτίζει τις δυσκολίες που συχνά κρύβονται πίσω από τις κλειστές πόρτες της οικογένειας. Με αφορμή το νέο της βιβλίο, «Ο Γάμος Μέσα Από Την Κλειδαρότρυπα», από τις εκδόσεις «Χάρτινη Πόλη», μιλά στην δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου για το περιοδικό “πατρινόραμα-hellenic” και αναφέρετε στον γάμο πέρα από τις κοινωνικές συμβάσεις, στη σημασία της ουσιαστικής επικοινωνίας, στις προκλήσεις της γονεϊκότητας και στην ανάγκη να χτίζουμε σχέσεις με ειλικρίνεια, σεβασμό και αποδοχή.
Κυρία Μακρή, αν γυρίσουμε λίγο πίσω στον χρόνο, τι ήταν αυτό που σας ώθησε να ασχοληθείτε με την ψυχολογία και τη συμβουλευτική, σε μια εποχή που οι άνθρωποι στην Ελλάδα δεν ήταν ακόμη τόσο εξοικειωμένοι με αυτές τις έννοιες;
Σπούδασα ψυχολογία στην Αμερική, όταν επέστρεψα στην Ελλάδα, το επάγγελμα που είχα σπουδάσει εκεί ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτο. Παρ’ όλα αυτά, κατάφερα να βρω τον δρόμο μου. Εργάστηκα στο Υπουργείο Εργασίας ως σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, καθώς εκείνη την εποχή αναζητούσαν ανθρώπους με σπουδές στις ανθρωπιστικές επιστήμες, προκειμένου να ασχοληθούν με τον συγκεκριμένο τομέα, ο οποίος είχε αρχίσει να αναπτύσσεται στη Γαλλία και είχες έρθει και στην χώρα μας.
Στη συνέχεια, υπηρέτησα στο Υπουργείο Εργασίας και όταν ολοκληρώθηκε και αυτός ο κύκλος, άρχισα να εργάζομαι σε ένα ιδιωτικό σχολείο. Εκεί, η ψυχολογία είχε πλέον μια πιο ουσιαστική θέση, καθώς επρόκειτο για ένα ιδιαίτερα προοδευτικό σχολικό περιβάλλον.
Μέσα από αυτή τη διαδρομή, μου δόθηκε η ευκαιρία να βρεθώ και στην τηλεόραση. Έτσι, το 1990, άρχισα να μιλάω για πρώτη φορά για την ψυχολογία μέσα από την ελληνική τηλεόραση.
Η πρώτη σας επαγγελματική εμπειρία στον ΟΑΕΔ, δίπλα σε άτομα με αναπηρία, πώς σας επηρέασε ως άνθρωπο και ως επαγγελματία; Τι σας δίδαξε για τον ανθρώπινο πόνο και τη δύναμη της θέλησης;
Σπούδασα Ψυχολογία, Κοινωνικές Επιστήμες και Εφαρμοσμένη Ψυχολογία. Όταν ξεκίνησα να εργάζομαι στον ΟΑΕΔ, ασχολήθηκα αρχικά με τον επαγγελματικό προσανατολισμό. Στη συνέχεια, μέσα από μια μετεκπαίδευση που έκανα στην Αμερική, ήρθα σε επαφή με μια διαφορετική προσέγγιση για τα άτομα με αναπηρία, όπως τα αποκαλούμε σήμερα.
Εκείνη την εποχή, στην Ελλάδα, η μέριμνα για τα άτομα με αναπηρία δεν είχε ενταχθεί ακόμη σε ένα ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο. Υπήρχε κυρίως η νομοθεσία για την προστασία των θυμάτων πολέμου, η οποία προέβλεπε τη δυνατότητα απασχόλησής τους σε διάφορες δημόσιες υπηρεσίες. Ωστόσο, δεν υπήρχε μια αντίστοιχη οργανωμένη προσπάθεια για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας.
Μετά τη μετεκπαίδευσή μου στην Αμερική, ο ΟΑΕΔ ξεκίνησε ένα πρόγραμμα προς αυτή την κατεύθυνση. Το δικό μου αντικείμενο ήταν να βοηθήσω αυτούς τους ανθρώπους να βρουν τη θέση τους στην αγορά εργασίας. Προσπάθησα να αναδείξω τις ιδιαίτερες ικανότητές τους και να εντοπίσω τις δυνατότητες που είχε ο καθένας, ώστε να μπορέσει να εργαστεί σε ένα περιβάλλον που του ταίριαζε.
Ήταν, ουσιαστικά, η πρώτη φορά που επιχειρήσαμε οργανωμένα να βγάλουμε τα άτομα με αναπηρία από το περιθώριο και να τα εντάξουμε στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Αρχίσαμε να προσεγγίζουμε ελληνικές επιχειρήσεις και να τις πείθουμε να προσλάβουν ανθρώπους που είχαμε προηγουμένως αξιολογήσει και προετοιμάσει για συγκεκριμένες θέσεις. Η τοποθέτησή τους γινόταν με βάση τις ικανότητες και τις δυνατότητές τους, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις κάθε εργασίας.
Συνέβαλα, επίσης, στη διαμόρφωση του νομοθετικού πλαισίου που αφορούσε τα άτομα με αναπηρία. Η νομοθεσία άρχισε να αλλάζει στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η προσπάθεια για την επαγγελματική τους αποκατάσταση άρχισε να παίρνει πιο συγκεκριμένη μορφή, καθώς έβλεπα τις ικανότητές τους και την αξιοσύνη τους, και αναγνώρισα την ποιότητα των ανθρώπων που είχα μπροστά μου.
Παράλληλα, έγινε ένα ακόμη σημαντικό βήμα, θεσπίστηκαν προβλέψεις για τις απαραίτητες αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις στα κτίρια, ώστε να είναι προσβάσιμα στα άτομα με αναπηρία. Η προσβασιμότητα αφορούσε, μεταξύ άλλων, τις εισόδους, τους κοινόχρηστους χώρους και τις τουαλέτες. Και σε αυτή την προσπάθεια είχα ενεργό συμμετοχή, γιατί θεωρούσα ότι η ισότιμη ένταξη στην κοινωνία και στην εργασία δεν μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς να αρθούν πρώτα τα εμπόδια που συναντούσαν καθημερινά αυτοί οι άνθρωποι.
Με την εκπομπή «Άκουσέ με» στο MEGA, φέρατε την οικογενειακή συμβουλευτική στην ελληνική τηλεόραση. Πόσο εύκολο ήταν να μεταφέρετε την επιστημονική σας γνώση στην τηλεόραση και να κάνετε το κοινό να μιλήσει ανοιχτά για ζητήματα οικογένειας και σχέσεων;
Η ενασχόληση με την ψυχολογία ξεκίνησε ως ένθετο στην εκπομπή της Ρούλας Κορομηλά. Στη συνέχεια, ήρθε η εκπομπή του Ανδρέα Μικρούτσικου, όπου συμμετείχα και πάλι ως ψυχολόγος, αναλαμβάνοντας και την κατακλείδα κάθε περίπτωσης που παρουσιαζόταν.
Αργότερα, μου δόθηκε η ευκαιρία να αποκτήσω τη δική μου εκπομπή, οπότε το φάσμα της θεματολογίας διευρύνθηκε αρκετά. Είχα ήδη γίνει γνωστή ως η πρώτη ψυχολόγος-σύμβουλος στην ελληνική τηλεόραση που μιλούσε για θέματα ψυχολογίας, ψυχής και ψυχικής υγείας.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να ευαισθητοποιηθεί ο κόσμος και να απαλλαγεί σε μεγάλο βαθμό από τον φόβο να απευθυνθεί σε έναν σύμβουλο ψυχικής υγείας και, κατ’ επέκταση, σε έναν ψυχίατρο. Για τον ψυχίατρο εξακολουθεί να υπάρχει, αν θέλετε, ένα στίγμα. Για τον ψυχολόγο, όμως, ο κόσμος άρχισε πλέον να κατανοεί, μέσα και από εκείνες τις εκπομπές, ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που μπορεί να σταθεί δίπλα σου, εφόσον εσύ το επιθυμείς, στην προσπάθειά σου να ανακαλύψεις και να γνωρίσεις καλύτερα τον εαυτό σου.
Για μένα, όλο αυτό αποτέλεσε μια ιδιαίτερη πρόκληση αν και η εξέλιξη αυτή ήρθε πολύ φυσιολογικά. Ήμουν, λοιπόν, ιδιαίτερα ευχαριστημένη από το γεγονός ότι καταφέραμε να βγάλουμε, αν θέλετε, τον μανδύα της ντροπής από την επίσκεψη σε έναν σύμβουλο ψυχικής υγείας και να αναδείξουμε ότι η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπεται κανείς.
Αντίθετα, μπορεί να αποτελεί μια ουσιαστική ανάγκη για όσους θέλουν να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους, να βρουν μια καλύτερη πορεία στη ζωή τους και να έρθουν σε επαφή με αυτό που πραγματικά είναι. Παράλληλα, μπορούν να βελτιώσουν την επικοινωνία τους με τους γύρω τους, με τους ανθρώπους με τους οποίους συναναστρέφονται καθημερινά, καθώς υπήρχαν ζητήματα που θεωρούνταν ακόμη και ταμπού και δύσκολα συζητούνταν ανοιχτά.
Εσείς ήσασταν από τους πρώτους που μιλήσατε για τις ενδοοικογενειακές σχέσεις, για τη σχέση μητέρας και παιδιού, για τη σχέση του ζευγαριού. Έχετε γράψει και σχετικά βιβλία. Και αργότερα, ασχοληθήκατε και με την ενδοοικογενειακή βία.
Ακριβώς κα Λαμπροπούλου. Ήταν το πρώτο βιβλίο που εκδόθηκε, πρέπει να σας πω, και το οποίο μιλούσε για την ενδοοικογενειακή βία. Μέσα από αυτό καταγράφηκε και αναδείχθηκε μια συμπεριφορά για την οποία έχουμε δει πλέον πάρα πολλά παραδείγματα, από περιστατικά οικογενειακής βίας μέχρι τις πιο ακραίες εκδηλώσεις της, όπως οι δολοφονίες. Ήταν, λοιπόν, το πρώτο βιβλίο που κυκλοφόρησε στην ελληνική αγορά με στόχο να βοηθήσει τον Έλληνα αναγνώστη να κατανοήσει τι σημαίνει ενδοοικογενειακή βία, πώς εκδηλώνεται και πώς αναπτύσσεται, καθώς και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει στους ανθρώπους που τη βιώνουν και, φυσικά, στα παιδιά μας.
Μέσα από τη Σχολή Γονέων που δημιουργήσατε, αλλά και μέσα από την εμπειρία σας όλα αυτά τα χρόνια, ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουν οι Έλληνες τα παιδιά τους σήμερα σε σχέση με το παρελθόν; Και τελικά, αυτή η αλλαγή είναι προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο;
Η Σχολή Γονέων ξεκίνησε από το Λεόντειο Λύκειο Πατησίων. Όταν ολοκλήρωσα τη θητεία μου στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, άρχισα να εργάζομαι ως σχολική σύμβουλος στο Λεόντειο Λύκειο Πατησίων. Εκεί ξεκινήσαμε τη Σχολή Γονέων, μια πραγματικά πρωτοποριακή πρωτοβουλία, καθώς και τον επαγγελματικό προσανατολισμό για τους μαθητές του Λυκείου. Η Σχολή Γονέων και ο επαγγελματικός προσανατολισμός εξελίχθηκαν σε δύο προγράμματα που υιοθετήθηκαν στη συνέχεια από διάφορους θεσμούς και σχολεία, καθώς και από το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο καθιέρωσε τον επαγγελματικό προσανατολισμό στα σχολεία.
Η απήχηση της Σχολής Γονέων ήταν μεγάλη. Οι γονείς έρχονταν για να συνειδητοποιήσουν περισσότερο τον ρόλο τους και να κατανοήσουν τις δυσκολίες που συνεπάγεται η ανατροφή ενός παιδιού. Κυρίως, όμως, θέλαμε να τους βοηθήσουμε να καταλάβουν ότι το παιδί τους δεν γίνεται απαραίτητα αυτό που του λένε να γίνει. Δεν μπορείς να καθορίσεις απόλυτα το παιδί σου ούτε να απαιτείς να γίνει αυτό που εσύ θέλεις.
Αυτό το μήνυμα πέρασε πραγματικά στους γονείς που παρακολουθούσαν τα μαθήματα. Εγώ ασχολήθηκα με τη Σχολή Γονέων για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Στη συνέχεια, πήγα και σε άλλα σχολεία, όπου συνέχισα να πραγματοποιώ αντίστοιχα μαθήματα. Η δραστηριότητα αυτή συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Πλέον, επισκεπτόμαστε και μαθητές του Λυκείου και συζητάμε μαζί τους για τα ζητήματα που τους απασχολούν. Παράλληλα, συμμετέχουμε σε δράσεις διαφόρων κοινοτήτων, όπου συγκεντρώνονται γονείς που προβληματίζονται για το αν ανταποκρίνονται σωστά στον ρόλο τους και αν οδηγούν καλά το καράβι της γονεϊκότητας.
Με ρωτήσατε ποιες διαφορές παρατηρώ ανάμεσα στους γονείς του παρελθόντος και στους σημερινούς γονείς. Θα έλεγα ότι οι γονείς της δεκαετίας του 1990 ήταν πιο συνειδητοποιημένοι ως προς τον ρόλο τους. Ωστόσο, από εκείνη την περίοδο άρχισε σταδιακά να αλλάζει η κατάσταση και να χαλαρώνει ο οικογενειακός δεσμός.
Αυτό συνέβη, κατά τη γνώμη μου, επειδή άρχισαν να εμφανίζονται διάφορα προβλήματα στην ελληνική κοινωνία. Οι γυναίκες είχαν ήδη εισέλθει στην αγορά εργασίας, αλλά οι απαιτήσεις της καθημερινότητας έγιναν ολοένα και πιο πιεστικές. Η μητέρα έλειπε από το σπίτι για πολλές ώρες, ενώ ο πατέρας συχνά αναγκαζόταν να κάνει ακόμη και δύο δουλειές. Έτσι, τα παιδιά έμεναν αρκετές ώρες μόνα τους.
Όταν επέστρεφαν οι γονείς στο σπίτι, ήταν και οι ίδιοι κουρασμένοι. Η μητέρα, προσπαθώντας να ανταποκριθεί σε όλους τους ρόλους της, συχνά δεν είχε ούτε τον χρόνο ούτε την αντοχή να ακούσει τα παιδιά της και να δείξει την απαραίτητη κατανόηση.
Σταδιακά, η εργαζόμενη μητέρα αναγκάστηκε να αναθέσει ένα μέρος της φροντίδας και της ανατροφής του παιδιού της σε παιδικούς σταθμούς ή σε άλλους ανθρώπους. Σε ορισμένες οικογένειες υπήρχαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες ή άλλα συγγενικά πρόσωπα που μπορούσαν να βοηθήσουν. Διαφορετικά, τη φροντίδα αναλάμβαναν οι παιδικοί σταθμοί ή άλλα πρόσωπα που συμμετείχαν στην καθημερινή ανατροφή των παιδιών.
Θεωρώ ότι ο πολύ πρώιμος αποχωρισμός του παιδιού από τη μητέρα του μπορεί να δημιουργήσει δυσκολίες, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες φροντίδας και συναισθηματικής ασφάλειας. Το ζήτημα, βέβαια, δεν είναι απλώς ποιος φροντίζει το παιδί, αλλά και το κατά πόσο διατηρούνται οι σταθεροί συναισθηματικοί δεσμοί μέσα στην οικογένεια. Όλες αυτές οι αλλαγές επηρέασαν και σήμερα βλέπουμε τα φαινόμενα βίας που εκδηλώνονται μεταξύ των παιδιών.
Το bullying υπήρχε πάντοτε στα σχολεία. Ωστόσο, η μορφή που παίρνει σήμερα η βία είναι διαφορετική. Βλέπουμε παιδιά να απειλούν συστηματικά, να επιτίθενται σε άλλα παιδιά και να δημιουργούν ομάδες ή συμμορίες.
Αυτές οι μορφές ομαδοποίησης και επιθετικής συμπεριφοράς παραπέμπουν, σε κάποιον βαθμό, σε πρότυπα μιας διαφορετικής κουλτούρας, τα οποία συνδέονται και με την αμερικανική πραγματικότητα, με τις ομάδες και τις συμμορίες που προβάλλονται μέσα από διάφορα μέσα.
Το ζήτημα, όμως, είναι ότι αυτά τα πρότυπα ήρθαν και βρήκαν έδαφος σε μια οικογένεια που, κατά τη γνώμη μου, είχε ήδη αρχίσει να χάνει τη συνοχή της.
Αν η ελληνική οικογένεια είχε διατηρήσει τη συνοχή που παρουσίαζε μέχρι περίπου το 1990 ή το 1995-1996, ίσως τα φαινόμενα αυτά να ήταν σήμερα πολύ λιγότερα.
Επομένως, έχουμε, από τη μία πλευρά, μια σταδιακή χαλάρωση των οικογενειακών δεσμών και, από την άλλη, την έλευση του διαδικτύου, το οποίο έφερε τα παιδιά σε επαφή με έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών, εμπειριών και προτύπων που συχνά δυσκολεύονται να κατανοήσουν και να αξιολογήσουν, λόγω της ηλικίας τους.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες, σε συνδυασμό, συνέβαλαν στη διαμόρφωση της σημερινής πραγματικότητας και βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τα φαινόμενα που παρατηρούμε σήμερα στα παιδιά και στις μεταξύ τους σχέσεις.
Έχετε ακούσει χιλιάδες ιστορίες ανθρώπων, μέσα από τις συνεδρίες σας, τις διαλέξεις και τα βιβλία σας. Τι είναι αυτό που, έπειτα από τόσα χρόνια, εξακολουθεί να σας εκπλήσσει στην ανθρώπινη συμπεριφορά;
Πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικό να μάθουμε να αγαπάμε και να εκτιμάμε τους ανθρώπους γύρω μας. Οι γονείς επηρεάζουν καθοριστικά την ανάπτυξη των παιδιών τους, καθώς συχνά μεταφέρουν σε αυτά τα δικά τους βιώματα και τις δύσκολες εμπειρίες που έζησαν στην οικογένειά τους. Γι’ αυτό χρειάζεται αυτογνωσία, ώστε να αναγνωρίζουμε τα θετικά στοιχεία μας και να προσπαθούμε να βελτιώνουμε τις αδυναμίες μας, χωρίς να μεταφέρουμε τα τραύματά μας στις επόμενες γενιές. Αυτό που με προβληματίζει ιδιαίτερα είναι, αφενός, η κακή μεταχείριση των ηλικιωμένων, οι οποίοι συχνά περιθωριοποιούνται και, αφετέρου, τα παιδιά που μεγαλώνουν με ανεύθυνους γονείς. Τα παιδιά αποτελούν το μέλλον της κοινωνίας μας και οφείλουμε να τους προσφέρουμε αγάπη, ασφάλεια και τις κατάλληλες συνθήκες, ώστε να μεγαλώσουν χαρούμενα, ελεύθερα και ανεξάρτητα.
Τι σας ώθησε να γράψετε το νέο σας βιβλίο «Ο Γάμος Μέσα Από Την Κλειδαρότρυπα» εκδόσεις «Χάρτινη Πόλη» και ποια αλήθεια θέλετε να φέρετε στο φως, πέρα από την εικόνα που δείχνουν τα ζευγάρια προς τα έξω;
Ο γάμος δεν είναι απλώς ένα μυστήριο ή μια κοινωνική σύμβαση, αλλά ένας βαθύς δεσμός που απαιτεί δέσμευση, αφοσίωση, εκτίμηση και σεβασμό. Δύο διαφορετικοί άνθρωποι καλούνται να συμπορευτούν, να εξελιχθούν μαζί και, ενδεχομένως, να δημιουργήσουν τη δική τους οικογένεια. Πρόκειται για μια διαδρομή που δεν είναι πάντα εύκολη. Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν τον γάμο επειδή είναι ερωτευμένοι, επειδή το επιβάλλουν οι κοινωνικές προσδοκίες ή επειδή τους συνδέουν κοινά συμφέροντα. Ωστόσο, η ουσιαστική βάση μιας επιτυχημένης σχέσης είναι η φιλία. Να μπορείς να αποδεχτείς τον άλλον γι’ αυτό που είναι, με τις αρετές και τις αδυναμίες του, χωρίς να χρειάζεται να φοράς μάσκα. Η ειλικρινής επικοινωνία, η αμοιβαία εκτίμηση και η ανιδιοτέλεια αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία αυτής της σχέσης. Εξίσου σημαντικός είναι ο συμβιβασμός, όχι ως υποταγή ή παραίτηση από τις προσωπικές ανάγκες, αλλά ως έκφραση ωριμότητας. Σε έναν γάμο, άλλοτε υποχωρεί ο ένας και άλλοτε ο άλλος, με κοινό στόχο τη διατήρηση της ισορροπίας και της αρμονίας. Τελικά, ένας επιτυχημένος γάμος δεν στηρίζεται στην τελειότητα, αλλά στην αποδοχή, στη συνεργασία και στην κοινή επιθυμία δύο ανθρώπων να συνεχίσουν να πορεύονται μαζί, με σεβασμό και αγάπη. Η καλύτερη και ουσιαστικότερη σχέση γεννιέται μέσα από την αληθινή φιλία. Εκεί όπου υπάρχει ειλικρίνεια, αμοιβαία εκτίμηση, σεβασμός και αποδοχή, η αγάπη αποκτά βαθύτερες ρίζες. Γιατί η αληθινή φιλία μάς επιτρέπει να είμαστε ο εαυτός μας, χωρίς μάσκες και προσποιήσεις. Και όταν δύο άνθρωποι χτίζουν τη σχέση τους πάνω σε αυτή τη βάση, μπορούν να αγαπήσουν ο ένας τον άλλον όχι μόνο για όσα είναι, αλλά και για όσα δεν είναι. Έτσι, η φιλία γίνεται το πιο σταθερό θεμέλιο μιας ουσιαστικής συντροφικότητας και ενός γάμου με διάρκεια.
H Τένια Μακρή υπενθυμίζει ότι οι ουσιαστικές σχέσεις δεν στηρίζονται στην τελειότητα, αλλά στην αποδοχή, την αμοιβαία εκτίμηση και τη διάθεση δύο ανθρώπων να εξελίσσονται μαζί. Γιατί, πίσω από την εικόνα ενός επιτυχημένου γάμου, δεν κρύβεται η απουσία δυσκολιών, αλλά η ικανότητα να τις αντιμετωπίζουμε με αγάπη, ειλικρίνεια και σεβασμό.
