Ο Ανδρέας Καζαμίας δεν υπήρξε μόνο ένας κορυφαίος επιστήμονας και ένας από τους θεμελιωτές της Συγκριτικής Παιδαγωγικής. Υπήρξε ένας πνευματικός άνθρωπος με βαθιά πίστη στην ανθρωπιστική παιδεία, ένας ασυμβίβαστος υπερασπιστής της εκπαίδευσης απέναντι στην αγοραία λογική και, πάνω απ’ όλα, ένας Έλληνας της διασποράς που κατέκτησε τις κορυφές της διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας χωρίς να απομακρυνθεί ποτέ από τη γενέθλια γη, την Ελλάδα και την Κύπρο. Στο συγκινητικό αυτό κείμενο, ο Ομ. καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών Σήφης Μπουζάκης αποχαιρετά τον δάσκαλο, τον επιστήμονα και τον αγαπημένο φίλο του, καταθέτοντας όχι μόνο τη διαδρομή και την τεράστια παρακαταθήκη του, αλλά και πολύτιμες προσωπικές μνήμες από μια βαθιά και ειλικρινή φιλία.

Αποχαιρετισμός στον Ανδρέα Καζαμία

«Το σχολείο δεν αλλάζει, όταν οι αλλαγές μείνουν μόνο σ’ αυτό.» «Η έρευνα δεν έχει δεδομένα, έχει ζητούμενα.» (Α. Καζαμίας)

Από το πρωί της περασμένης Κυριακής, όταν έφυγε από τη ζωή ο Ανδρέας Καζαμίας, η επιστήμη, η έρευνα, η ελληνική και η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, έγιναν πολύ φτωχότερες. Ο Ανδρέας, ο σεμνός και ταπεινός, παγκόσμιας εμβέλειας, επιστήμονας, ένας από τους θεμελιωτές του γνωστικού αντικειμένου της Συγκριτικής Παιδαγωγικής, ο υπέροχος άνθρωπος, ο παθιασμένος Έλληνας, ο «συνομιλητής» του Σωκράτη, ο υπέρμαχος της ανθρωπιστικής παιδείας, της «παιδείας της ψυχής», όπως έλεγε ο ίδιος, και ο πολέμιος της αγοραιοποίησης της εκπαίδευσης και των νεοφιλελεύθερων εκπαιδευτικών πολιτικών, δεν είναι πια ανάμεσά μας.

Αυτός ο «Ωραίος ως Έλληνας», ξεκίνησε χωρίς «κοινωνική προίκα», παιδί αγροτών, από τον Καλοπαναγιώτη, το μικρό, γραφικό και καταπράσινο χωριό στις πλαγιές της οροσειράς του Τροόδους, που τόσο λάτρευε, για να κατακτήσει κορυφές της επιστήμης και να τιμηθεί με διακρίσεις που έχουν απονεμηθεί σε ελάχιστους Έλληνες επιστήμονες. Αρκούμαστε σε λίγες ενδεικτικές αναφορές:

• Πραγματοποίησε λαμπρές σπουδές με υποτροφία σε κορυφαία πανεπιστήμια της Μεγάλης Βρετανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, με κορύφωση την απόκτηση, το 1958, του τίτλου του διδάκτορα των Ανθρωπιστικών Επιστημών με άριστα από το Πανεπιστήμιο Harvard. Στο ίδιο πανεπιστήμιο άρχισε ως διδάσκων τη λαμπρή ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού. Από το 1964 υπηρέτησε ως τακτικός καθηγητής (Full Professor) στο Πανεπιστήμιο του Wisconsin και, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, και στην Ελλάδα.
• Διετέλεσε πρόεδρος της Εκδοτικής Επιτροπής του διεθνούς κύρους περιοδικού Harvard Educational Review, πρόεδρος του Συλλόγου Αριστούχων της Παιδαγωγικής Σχολής του Πανεπιστημίου Harvard, ιδρυτής και διευθυντής του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών για καθηγητές Μέσης Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Oberlin των ΗΠΑ, οργανωτής και διευθυντής προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών στη Συγκριτική Παιδαγωγική του Πανεπιστημίου Wisconsin, πρόεδρος της Εταιρείας Συγκριτικής και Διεθνούς Εκπαίδευσης (Comparative and International Education Society), καθώς και εκδότης-διευθυντής του επιστημονικού περιοδικού Comparative Education Review.
• Το ερευνητικό και συγγραφικό του έργο, μεταφρασμένο σε πολλές γλώσσες, είναι τεράστιο. Αρκούμαστε στην αναφορά τριών εμβληματικών και πρωτότυπων έργων του, τα οποία εκδόθηκαν στα αγγλικά: «Πολιτική, κοινωνία και δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην Αγγλία», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, «Εκπαίδευση και αναζήτηση εκσυγχρονισμού στην Τουρκία» και «Παράδοση και αλλαγή στην εκπαίδευση: Μια συγκριτική μελέτη». Το τελευταίο αυτό βιβλίο μεταφράστηκε και στα κινέζικα και χρησιμοποιήθηκε ως βασικό εγχειρίδιο στα πανεπιστήμια της Κίνας.
• Στην ελληνική ακαδημαϊκή ζωή ο Καζαμίας άρχισε να εμφανίζεται δυναμικά μετά τη Μεταπολίτευση, με σημαντικές έρευνες και μονογραφίες σε συνεργασία με τους Τάσιο, Ψαχαρόπουλο, Κασσωτάκη κ.ά. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 υπηρέτησε ως καθηγητής και Κοσμήτορας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, μαζί με τους αείμνηστους Νίκο Σβορώνο και Αλέξη Δημαρά, καθώς και τον Μιχάλη Κασσωτάκη. Το 1990 μετακλήθηκε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΕΚΠΑ (υπήρξε υποψήφιος στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ, αλλά <<κόπηκε>> από <<κομπλεξικούς πολυέλαιους>> ως ….υπερπροσοντούχος…), όπου, παράλληλα με την καταλυτική συμβολή του στην εκπαίδευση των δασκάλων, ανέπτυξε και άλλες σημαντικές δραστηριότητες. Υπήρξε ιδρυτής και πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Συγκριτικής Εκπαίδευσης (ΕΛΕΣΕ), πρόεδρος της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος και οργανωτής μεγάλων επιστημονικών συνεδρίων, όπως το εμβληματικό συνέδριο στο Κολυμπάρι Χανίων, μαζί με τον Μ. Κασσωτάκη, το 1982, με θέμα «Εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα: Αδιέξοδα και προοπτικές», καθώς και το παγκόσμιο συνέδριο της Comparative Education Society in Europe (CESE) στην Αθήνα, με θέμα Education and the Structuring of the European Space: North-South, Center-Periphery, Identity-Otherness. Τέλος, ως πρόεδρος Επιστημονικής Επιτροπής της κυπριακής κυβέρνησης, επί προεδρίας Δ. Χριστόφια (μου έκανε την τιμή να με συμπεριλάβει ως μέλος της), κατέθεσε ολοκληρωμένη πρόταση για τη μεταρρύθμιση της κυπριακής εκπαίδευσης. Και η Κύπρος, η γενέθλια γη, του οφείλει πολλά.
• Οι διακρίσεις-βραβεύσεις του ήταν πολλές. Το 1981 εξελέγη Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Η ομιλία του στην Ακαδημία, με αφορμή την εκλογή του, με τίτλο «Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και τα παράδοξά της: Μια ιστορικο-συγκριτική θεώρηση», όπως και το άρθρο του με τίτλο «Η κατάρα του Σίσυφου στην ελληνική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση: Μια κοινωνικο-πολιτική και πολιτιστική ερμηνεία», αποτελούν, κατά την κρίση μας, τα σημαντικότερα, αξεπέραστα και πληρέστερα κριτικά και διεισδυτικά κείμενα που διαθέτουμε για την ερμηνεία του φαινομένου Μεταρρύθμιση-Αντιμεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Ακόμη, τιμήθηκε από πολλά ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια και ιδρύματα, όπως το κινεζικό Πανεπιστήμιο Hangzhou, η Σοβιετική Ακαδημία Παιδαγωγικών Επιστημών, καθώς και από πανεπιστήμια της Αγγλίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Κλείνω το σύντομο αυτό αποχαιρετιστήριο κείμενο, γνωρίζοντας ότι, με όσα ανέφερα παραπάνω, σίγουρα αδικώ το τεράστιο έργο του Ανδρέα Καζαμία, το οποίο είναι αδύνατο να χωρέσει σε λίγες γραμμές, με έναν πιο προσωπικό τόνο.

Είχα τη μεγάλη τύχη να γνωρίσω τον Ανδρέα στα πρώτα μου ακαδημαϊκά βήματα και, στην ουσία, να μαθητεύσω δίπλα του. Με τίμησε με την αγάπη και τη βαθιά, ειλικρινή φιλία του, την οποία του ανταπέδωσα ατσιγγούνευτα. Μου επιβεβαίωνε την αγάπη του με συχνά τηλεφωνήματα από την Αμερική, όταν πλέον δεν μπορούσε να έρθει τα καλοκαίρια στην Ελλάδα για να φιλοξενηθεί από τον αείμνηστο φίλο του Αλέξη Δημαρά και τη σύζυγό του Κατερίνα στην Εκάλη. Τα τηλεφωνήματα αυτά, όμως, σταμάτησαν το τελευταίο διάστημα, προμηνύοντας πως το τέλος πλησίαζε. Μου επέτρεψε να ετοιμάσω, μαζί με τη Μαρία Κατή, τον δίγλωσσο αφιερωματικό τόμο, 614 σελίδων, με τίτλο «Ιστορικο-συγκριτικές προσεγγίσεις: Τιμητικός τόμος Ανδρέα Μ. Καζαμία» (εκδ. Gutenberg, 2000), με τη συμμετοχή κορυφαίων επιστημόνων από όλο τον κόσμο: Δημαράς, Περσιάνης, Θεοφιλίδης, Πυργιωτάκης, Παπαδάκης, Κασσωτάκης, Καλογιαννάκη, Ματθαίου, Μουζέλης, Cowen, Κλάδης, Μασσιάλας, Χουρδάκης, Popkewitz, Nóvoa, Tomiak, Apple, Röhrs κ.ά. Ακόμη, υπήρξε κεντρικός, καθηλωτικός ομιλητής και στα επτά επιστημονικά συνέδρια Ιστορίας της Εκπαίδευσης που οργανώσαμε στην Πάτρα. Και, βέβαια, πέρα από τη χειμαρρώδη επιστημονική παρουσία του στα συνέδρια, θα μείνουν αξέχαστες και οι πολιτιστικές βραδιές με τον Ανδρέα να χορεύει ασταμάτητα ζεϊμπέκικο. Απόλαυσα τη συντροφιά του και στην οικογενειακή εστία, όπου η αείμνηστη Βικτωρία τού ετοίμαζε ψάρι και χόρτα. Έμεινε κοντά μου και στα πολύ δύσκολα, όπως κάνουν οι πραγματικοί φίλοι. ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ, Ανδρέα.

Ανδρέα αγαπημένε φίλε, έφυγες πλήρης ημερών, τιμών και έργων. Εμείς όλοι που σε γνωρίσαμε θα σε θυμόμαστε πάντοτε με πολλή αγάπη, απέραντο σεβασμό και βαθιά ευγνωμοσύνη για τα πολλά και σημαντικά που μας άφησες ως μια τεράστια παρακαταθήκη. Θερμά συλλυπητήρια στους δικούς σου ανθρώπους. Καλό σου ταξίδι, φίλε μου.