«Δαιμόνια στο ρέμα»: όταν ο Παπαδιαμάντης γίνεται ζωντανή σκηνική εμπειρία

Γράφει η Μαρία Μπλατσογιάννη, Θεατρολόγος

Μια σκηνική σύνθεση πάνω σε κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, όπου η αφήγηση, η μουσική, οι σκιές και η ζωντανή παρουσία των ηθοποιών μετατρέπουν τη μνήμη σε θέατρο.

Παρακολούθησα τα «Δαιμόνια στο ρέμα» στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και έφυγα από την παράσταση βαθιά συγκινημένη. Όχι μόνο γιατί συνάντησα στη σκηνή τον Παπαδιαμάντη, έναν συγγραφέα που έχω διαβάσει και αγαπήσει, αλλά κυρίως γιατί ένιωσα ότι για λίγο μπήκα μέσα στον δικό του κόσμο. Σε εκείνο το ιδιαίτερο σύμπαν των ανθρώπων, των παιδιών, της φύσης, των αναμνήσεων και των ιστοριών του.

Η Μαρία Φραγκή ηθοποιός, σκηνοθέτιδα , θεατρολόγος έχει κάνει, κατά τη γνώμη μου, κάτι πολύ δύσκολο και πολύ όμορφο. Πήρε διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και κατάφερε να τα ενώσει σε μία ενιαία δραματουργική σύνθεση, χωρίς να χαθεί η ιδιαιτερότητα των επιμέρους κειμένων. Δεν ένιωσα ότι παρακολουθώ διαδοχικά διαφορετικές ιστορίες. Ένιωσα ότι παρακολουθώ ένα ολόκληρο σύμπαν.

Και αυτό ήταν που με συγκίνησε περισσότερο.

Υπήρξαν στιγμές που αναγνώριζα πρόσωπα, εικόνες, καταστάσεις, έναν λόγο που τον έχω συναντήσει στη σελίδα. Όμως στη σκηνή όλα αυτά απέκτησαν σώμα και φωνή. Εκεί που μέχρι τώρα υπήρχαν μέσα στη φαντασία μου ως αναγνώστρια, ξαφνικά τα έβλεπα να ζωντανεύουν μπροστά μου.

Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας συγγραφέας που αφηγείται. Και η παράσταση δεν προσπαθεί να μετατρέψει αυτή την αφήγηση σε ένα συμβατικό θεατρικό έργο. Αντίθετα, η αφήγηση γίνεται θέατρο.

Οι ηθοποιοί αφηγούνται, μεταμορφώνονται, θυμούνται, γίνονται πρόσωπα και ξαναγίνονται αφηγητές. Έτσι δημιουργείται μια διαρκής κίνηση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ανάμεσα στη μνήμη και τη σκηνική πραγματικότητα.

Σκηνή από την παράσταση με τους ηθοποιούς υπό το ατμοσφαιρικό μπλε φως. Δ.Μαρούδας-Τ.Ζιάκκας-Μ.Ζαχείλας

Και εδώ βρίσκεται, ίσως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της παράστασης: η παιδική ηλικία. Η σκηνική σύνθεση καταδύεται στον κόσμο των παιδιών του Παπαδιαμάντη και στην αθώα ματιά τους πάνω στην πραγματικότητα, χωρίς όμως να αγνοεί τη σκληρότητα που υπάρχει πίσω από αυτήν — τη φτώχεια, την εγκατάλειψη, την εκμετάλλευση, την απουσία.

Ξεχωριστή θέση έχει το θέατρο σκιών, που εντάσσεται με πολύ όμορφο τρόπο στη σκηνική σύνθεση. Για μένα λειτούργησε σαν μια γέφυρα ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία. Ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε και σε αυτό που θυμόμαστε. Οι σκιές έδωσαν έναν διαφορετικό τρόπο ζωής στις ιστορίες και δημιούργησαν εικόνες που έμοιαζαν να ξεπηδούν από μια παιδική μνήμη.

Η αλληλεπίδραση του θεάτρου σκιών και της ζωντανής μουσικής στη σκηνή. Μ.Ζαχείλας- Τ.Ζιάκκας

Και βέβαια υπάρχει η ζωντανή μουσική και οι ήχοι, που δεν λειτουργούν απλώς ως συνοδεία. Γίνονται μέρος της αφήγησης. Δημιουργούν ατμόσφαιρα, ρυθμό και συναίσθημα και, κάπως έτσι, βοηθούν τον θεατή να μπει ακόμη βαθύτερα σε αυτόν τον κόσμο.

Η μουσική του Μανώλη Ζαχείλα, μαζί με τη σύνθεση των τραγουδιών «Πότε μάτια μου;» και «Σπρώχνει η νοτιά» από την Άννα Μουζάκη, αποτελεί ένα ακόμη επίπεδο αυτής της σκηνικής επιστροφής στον κόσμο του Παπαδιαμάντη.

Αλλά εκείνο που αγάπησα περισσότερο ήταν η γλώσσα του Παπαδιαμάντη Ιδιαίτερη, απαιτητική, μουσική

Μια γλώσσα που στη σκηνή δεν παρουσιάστηκε ως κάτι παλιό ή ξεπερασμένο. Αντίθετα, ακούστηκε ζωντανή. Και μέσα από τις φωνές των ηθοποιών κατάλαβα για ακόμη μία φορά γιατί ο λόγος του Παπαδιαμάντη εξακολουθεί να μας αγγίζει. Μέσα στις ιστορίες του αναγνωρίζουμε τον άνθρωπο. Την παιδική ηλικία, τη μοναξιά, την ανάγκη, την απώλεια, τη σχέση μας με τον τόπο, τη φύση, τη μνήμη. Γι’ αυτό και η παράσταση, ενώ ξεκινά από κείμενα μιας άλλης εποχής καταφέρνει να φτάσει μέχρι το σήμερα.

Φωτογραφικό στιγμιότυπο εστιασμένο στην ερμηνεία και το θεατρικό φως. Τ.Μπλάτζιος

Ο Παπαδιαμάντης ως μνήμη

Ίσως τελικά αυτό είναι που μένει περισσότερο από τα «Δαιμόνια στο ρέμα»: όχι μια απλή μεταφορά λογοτεχνικών κειμένων στη σκηνή, αλλά η αίσθηση της μνήμης που αποκτά σώμα.

Ο θεατής δεν καλείται απλώς να ακούσει τον Παπαδιαμάντη. Καλείται να τον δει, να τον ακούσει, να τον αισθανθεί. Να επιστρέψει, έστω για λίγο, σε έναν κόσμο όπου το παιδί, η φύση, το νερό, οι σκιές, οι άνθρωποι και οι ιστορίες συνυπάρχουν.

Τα «Δαιμόνια στο ρέμα» δεν ήταν για μένα απλώς μια παράσταση πάνω στον Παπαδιαμάντη. Ήταν μια βιωματική συνάντηση με τον κόσμο του.

Έφυγα από το θέατρο με την αίσθηση ότι δεν είχα απλώς παρακολουθήσει τις ιστορίες του. Είχα, για λίγο, βρεθεί μέσα σε αυτές.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της παράστασης: ότι η δραματουργική σύνθεση της Μαρίας Φραγκή δεν μας ζητά απλώς να θυμηθούμε τον Παπαδιαμάντη. Μας δίνει την ευκαιρία να τον ξανασυναντήσουμε — με τα μάτια, την ακοή, τη φαντασία και κυρίως με το συναίσθημά μας.

Η σκηνική σύνθεση παρουσιάστηκε στη Σκηνή Ωμέγα του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, ενός ιστορικού θεατρικού χώρου της πόλης, γεγονός που προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση στη συνάντηση αυτή με τον Παπαδιαμάντη. Η παράσταση παρουσιάστηκε από τους «Καλλιτεχνικούς Διαλόγους», υπό την αιγίδα της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών.

Και οι συντελεστές λειτουργούν ως ένα ενιαίο σκηνικό σώμα: η Σάντρα Στεφανίδου στη σκηνογραφία και την ενδυματολογία, ο Αλέξανδρος Πολιτάκης στους φωτισμούς, ο Μανώλης Ζαχείλας στη μουσική, η Νερίνα Ζάρπα στην κίνηση, ενώ στη σκηνή εμφανίζονται οι Νερίνα Ζάρπα, Μανώλης Ζαχείλας, Τάσσος Ζιάκκας, Τάσος Μπλάτζιος και Μαρία Φραγκή, με τη συμμετοχή του Δημήτρη Μαρούδα στο θέατρο σκιών. Επιστημονικός σύμβουλος της παράστασης ήταν η Έρη Σταυροπούλου.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η συμβολή του Δημήτρη Ιωσηφίδη-Χοκμετίδη στο βίντεο, τις φωτογραφίες και το έντυπο υλικό, καθώς και του Παναγιώτη Τσονόπουλου στη φωτογραφική αποτύπωση της παράστασης.

Καλλιτεχνικοί Διάλογοι», AMKE, artislifeworld@gmail.com- ziakanas@gmail.com