Σύμβολο της Πίστης στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου
Γράφει ο δημοσιογράφος, Αλέξανδρος Στεφανόπουλος
Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗΣ ΑΠΌ ΤΟ 2001 ΈΩΣ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ 2022
«Ένα κλασικό πρόβλημα του κέντρου του Μανχάταν είναι απλά το μέγεθος. Για να αντιληφθεί κανείς τον αρχετυπικό ορίζοντα της Νέας Υόρκης, είναι αναγκασμένος να εγκαταλείψει το νησί και να το δει από μακριά. … Πρέπει να είναι κανείς μικρός για να ξεχωρίζει, και ο νέος ναός του Αγίου Νικολάου επιτυγχάνει αυτή την εξανθρωπισμό του Κάτω Μανχάταν. Η νέα εκκλησία βασίζεται κυρίως γύρω από έναν κεντρικό τρούλο. Αυτό είναι σκόπιμα διαφορετικό από τις ευθύγραμμες γραμμές της προηγούμενης εκκλησίας. Πράγματι, παραπέμπει τόσο στην Ελληνική κλασική αρχιτεκτονική της Ακρόπολης όσο και στη βυζαντινή αρχιτεκτονική της Αγίας Σοφίας. Ο νέος Άγιος Νικόλαος θα είναι ταυτόχρονα Παρθενώνας και Αγία Σοφία για την Ελληνορθόδοξη Κοινότητα. Θα αποτελέσει σύμβολο της ανθεκτικότητας της Νέας Υόρκης και του αμερικανικού πνεύματος. Πραγματικά, ο Άγιος Νικόλαος θα είναι ένα μνημείο του ανθρώπινου πνεύματος, που θα δείχνει το θείο μέσα σε όλους μας».
Αρχιτέκτονας Santiago Calatrava
Το 2021, στις 11 Σεπτεμβρίου, το Αμερικανικό Έθνος και μαζί τους και εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνοαμερικανοί αλλά και ο κόσμος ολόκληρος τίμησαν την εικοστή επέτειο της τραγικής ημέρας που από την τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου γνωστή στις ΗΠΑ και παγκοσμίως ως «9/11». Για τις ΗΠΑ ήταν μια ιδιαίτερα επίσημη επέτειος, ιδίως υπό το φως της στρατιωτικής αποχώρησης από το Αφγανιστάν. Αυτή η σύμπτωση των γεγονότων – η εικοστή επέτειος της 11ης Σεπτεμβρίου και η απόσυρση της Αμερικής από τη μακροβιότερη ίσως πολεμική σύγκρουσή της, έκανε τη σημασία του Εθνικού Προσκυνήματος του Αγίου Νικολάου ακόμη πιο σημαντική, διότι στις 10 Σεπτεμβρίου, ο ανοικοδομημένος Ελληνικός Ορθόδοξος Ναός και Εθνικό Προσκυνητάρι του Αγίου Νικολάου φωτίστηκε για πρώτη φορά από μέσα. Καθώς ο ήλιος έδυε, η χαρακτηριστική λάμψη του Προσκυνήματος επιβεβαίωνε εκείνο το θείο και υπερκόσμιο Φως που δεν μπορεί ποτέ να νικηθεί από το σκοτάδι.
Ο Άγιος Νικόλαος ένα μικρό ορθόδοξο διαμάντι, κόσμημα στο Εμπορικό κέντρο του Μανχάταν
Ο αρχικός Ελληνικός Ορθόδοξος Ναός του Αγίου Νικολάου ιδρύθηκε το 1916 σε μια μικρή πολυκατοικία που είχε χρησιμοποιηθεί ως ταβέρνα. Οι Έλληνες μετανάστες του Μανχάταν κοντά στο αναπτυσσόμενο εμπορικό κέντρο εκείνη την δεκαετία αγόρασαν το 1892 ως κοινοτικό σπίτι εκείνη την πολυκατοικία. Για πολλούς Έλληνες που έρχονταν στην Αμερική, θα ήταν από τους πρώτους σταθμούς τους μετά τη θέαση του Αγάλματος της Ελευθερίας και τη διάθεσή τους από το Ellis Island, καθώς μέσα υπήρχε ένα μικρό παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου.
Ο μικρός ιερός Ναός βρισκόταν ακριβώς στην ίδια θέση, 155 Cedar Street, παρακολουθώντας τις δεκαετίες της ανάπτυξης και της μεταμόρφωσης γύρω από τα οικονομικά κέντρα της Wall Street και του Battery Park. Ακόμα και κατά τη διάρκεια της κατασκευής του αρχικού Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου σε έκταση δεκαέξι στρεμμάτων τη δεκαετία του 1960, η μικρή εκκλησία ήταν ένα πανταχού παρόν πνευματικό κόσμημα, ανοιχτό σε όλους. Υπάρχουν γενιές Νεοϋορκέζων που θυμούνται να σταματούν εκεί για να ανάψουν ένα κερί, να προσευχηθούν ή απλώς να καθίσουν ήσυχα. Με την πάροδο των ετών, η κοινότητα του Αγίου Νικολάου αντιστάθηκε στις προσπάθειες πώλησης του ακινήτου, και μέχρι το 2001, η εκκλησία είχε περικυκλωθεί από ένα πάρκινγκ.
Όλα άλλαξαν στις 11 Σεπτεμβρίου 2001. Ο Άγιος Νικόλαος καταστράφηκε ολοσχερώς από την κατάρρευση του Πύργου 2 του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου κατά τη διάρκεια των τρομοκρατικών επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Ευτυχώς, κανείς δεν βρισκόταν στην εκκλησία όταν καταστράφηκε. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν αναφορές Ελλήνων Ορθόδοξων Χριστιανών που διέφυγαν από τους φλεγόμενους Πύργους τρέχοντας προς τον ήχο της καμπάνας στο καμπαναριό που ήταν το οπτικό σήμα κατατεθέν της Εκκλησίας.
Τις άμεσες ημέρες που ακολούθησαν την 11η Σεπτεμβρίου, όταν οι προσπάθειες διάσωσης και ανάκτησης ήταν οι πιο έντονες, λιγοστά αντικείμενα ανασύρθηκαν από τον χώρο κοντά και γύρω από την οδό Cedar 155. Δυστυχώς, όπως και τα λείψανα εκείνων που χάθηκαν όταν κατέρρευσαν οι Δίδυμοι Πύργοι, βρέθηκαν ελάχιστα πολύτιμα κειμήλια.
Με βάση τη συνεννόηση με τον Κυβερνήτη Πατάκι, η Ιερά Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής, μαζί με εκπροσώπους της ενορίας του Αγίου Νικολάου, ξεκίνησε μια διαδικασία για τη διαπραγμάτευση ενός σχεδίου ανοικοδόμησης. Η Αρχιεπισκοπή και η Ενορία συνεργάστηκαν με τη Λιμενική Αρχή και την Εταιρεία Ανάπτυξης του Κάτω Μανχάταν (LMDC) για να ενσωματώσουν τον Άγιο Νικόλαο στο ευρύτερο σχέδιο για την ανοικοδόμηση του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Οι εμπλεκόμενες πλευρές (Πολιτεία – Αρχιεπισκοπή και Εκκλησιαστικό Συμβούλιο) συμφώνησαν τελικά σε μια εναλλακτική τοποθεσία στην οδό Liberty 130. Η τοποθεσία αυτή, σε απόσταση μικρότερη των 100 μέτρων από την αρχική τοποθεσία, επέτρεψε μεγαλύτερο χώρο για την εκκλησία. Το μεγαλύτερο εμβαδόν ήταν ένα αντάλλαγμα για τα δικαιώματα εδάφους και αέρα της αρχικής τοποθεσίας στην οδό Cedar Street 155, μια τοποθεσία που επρόκειτο να συμπεριληφθεί στο Κέντρο Ασφαλείας Οχημάτων (Vehicle Security Center – VSC). Με άλλα λόγια, το «σιλό» της 155 Cedar Street ανταλλάχθηκε με μια μικρή αλλά σε ισομερές κεντρικό σημείο στην 130 Liberty Street.
Κατά τα έτη μεταξύ 2002 και 2008, η Αρχιεπισκοπή και η Λιμενική Αρχή συνεργάστηκαν για την προετοιμασία σχεδίων για ένα νέο εκκλησιαστικό κτίριο στην οδό Liberty 130. Τα χρόνια αυτά σημαδεύτηκαν από την Αρχιεπισκοπή και την Ενορία που επέτρεψαν στη Λιμενική Αρχή να χρησιμοποιήσει τον χώρο της κατεστραμμένης εκκλησίας ως χώρο στάσης για την αποκατάσταση, την κατεδάφιση και την κατασκευή.
Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ της Εκκλησίας και της Λιμενικής Αρχής για την ανοικοδόμηση του Αγίου Νικολάου κατέρρευσαν το 2009 και τελικά κατέληξαν σε δικαστική διαμάχη για την προστασία των δικαιωμάτων της ενορίας. Κατά τη διάρκεια αυτών που αποδείχθηκαν πολύ σκοτεινές μέρες για το όνειρο ενός νέου Αγίου Νικολάου, ένα σημάδι ήρθε σε μια κρίσιμη στιγμή. Στα μέσα Ιουλίου του 2010, τα απομεινάρια ενός πλοίου του 18ου αιώνα αποκαλύφθηκαν στην ίδια ακριβώς θέση της πρώην εκκλησίας του Αγίου Νικολάου. Ο θαυματουργός Άγιος είναι γνωστός σε όλο τον κόσμο ως προστάτης των θαλασσοπόρων και πολλοί πιστοί το εξέλαβαν ως σημάδι ότι η ανάσταση της Εκκλησίας πλησίαζε.
Το 2010 το Γραφείο του Κυβερνήτη διαμεσολάβησε σε συζητήσεις διακανονισμού με σκοπό να τερματιστεί η δικαστική διαμάχη και να λυθεί μια για πάντα το ζήτημα της Εκκλησίας. Ως αποτέλεσμα, η Λιμενική Αρχή και η Αρχιεπισκοπή συμφώνησαν σε μια ανεξάρτητη μελέτη σκοπιμότητας για να καθοριστεί πού θα μπορούσε να τοποθετηθεί η Εκκλησία στο πάρκο που σχεδιάζεται πάνω από το VSC. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ήταν η απόφαση να τοποθετηθεί η νέα Εκκλησία στην ίδια ακριβώς θέση που είχε καθοριστεί πριν από χρόνια, στην οδό Liberty 130.
Στις 11 Οκτωβρίου 2011, όλα τα Μέλη της Ιεράς Επαρχιακής Συνόδου, τα Μέλη του Αρχιεπισκοπικού Συμβουλίου και του Προσωπικού, καθώς και οι επίσημοι εκπρόσωποι της Ενορίας του Αγίου Νικολάου προσήλθαν ως μάρτυρες στον Αρχιεπίσκοπο και τον Κυβερνήτη, όταν ο Εκτελεστικός Διευθυντής της Λιμενικής Αρχής και ο Αντιπρόεδρος του Αρχιεπισκοπικού Συμβουλίου υπέγραψαν τη συμφωνία μεταξύ της Λιμενικής Αρχής και της Εκκλησίας για την ανοικοδόμηση του Ναού. Οι προσπάθειες για τη συγκέντρωση χρημάτων άρχισαν με σοβαρότητα.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2012, υπήρξε ένας προεγκεκριμένος διαγωνισμός για την επιλογή ενός αρχιτέκτονα σχεδιασμού για την Εκκλησία. Ο Santiago Calatrava συμμετείχε και επιλέχθηκε από μια ομάδα 25 αρχιτεκτόνων που διαγωνίστηκαν.
Το έδαφος ευλογήθηκε επίσημα τον Οκτώβριο του 2014 και άρχισε η κατασκευή. Συγκεντρώθηκαν πάνω από 40 εκατομμύρια δολάρια. Παρ’ όλα αυτά, το 2017, η κατασκευή σταμάτησε απότομα, καθώς η διαχείριση του έργου από την Αρχιεπισκοπή απέτυχε.
Ο Άγιος Νικόλαος παρέμεινε θνησιγενής, αλλά με την εκλογή του Αρχιεπισκόπου Ελπιδοφόρου στις 11 Μαΐου 2019, δημιουργήθηκε μια νέα ελπίδα για την ολοκλήρωση του Ιερού Προσκυνήματος. Με την ενθάρρυνση των κυβερνητικών αρχών, είχε ιδρυθεί μια μη κερδοσκοπική εταιρεία με γαλάζια κεφάλαια – οι Φίλοι του Αγίου Νικολάου (FoSN) – οι οποίοι ανέλαβαν να συγκεντρώσουν τα κεφάλαια και να επιβλέψουν την ολοκλήρωση του Προσκυνήματος. Ως αποτέλεσμα της τριετούς διακοπής της κατασκευής και των εντολών αλλαγής από την προηγούμενη διοίκηση, απαιτούνταν τώρα επιπλέον 45 εκατομμύρια δολάρια για να ολοκληρωθεί ο Ναός.
Από τον Ιανουάριο του 2020 μέχρι σήμερα έχουν συγκεντρωθεί πάνω από 65 εκατομμύρια δολάρια, αρκετά για να ολοκληρωθεί το Ιερό και να αρχίσει η προικοδότησή του. Η κατασκευή ξεκίνησε εκ νέου τον Αύγουστο του 2020 εν μέσω του covid και συνεχίζεται με την ολοκλήρωση να προβλέπεται το φθινόπωρο του 2022.
Εκτός από την επανεκκίνηση της κατασκευής, το FoSN επανεξέτασε το εικονογραφικό πρόγραμμα και διαπίστωσε ότι υστερεί σε διάφορους τομείς. Με την ενθάρρυνση και την ευλογία του Αρχιεπισκόπου Ελπιδοφόρου, ενός διεθνώς αναγνωρισμένου εμπειρογνώμονα της Βυζαντινής Τέχνης, ο Επίσκοπος Αμισού Ιωακείμ (βοηθός επίσκοπος του Αρχιεπισκόπου) επιστρατεύτηκε για να δημιουργήσει ένα νέο, συνεκτικό και επίκαιρο πρόγραμμα, το οποίο θα εκτελούσε ο γνωστός αγιογράφος, πατέρας Λουκάς της Μονής Ξενοφώντος στο Άγιο Όρος στην Ελλάδα, στον οποίο είχε ήδη ανατεθεί η εργασία.
Καθώς η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία και το Εθνικό Παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου φωταγωγήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου 2021 – την παραμονή της εικοστής επετείου της 11ης Σεπτεμβρίου- αυτό το Παρεκκλήσι του Έθνους πήρε επιτέλους τη θέση που του αρμόζει στην κοινότητα του ανοικοδομημένου Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου ως κέντρο ελπίδας, ειρήνης και πίστης.
Το γεγονός αυτό ακολούθησε γρήγορα η Αποστολική Επίσκεψη του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου κατά την τριακοστή επέτειο της ενθρόνισής του στην έδρα του Αγίου Ανδρέα του Πρωτοκλήτου Μαθητή. Στις 2 Νοεμβρίου 2022, ο Παναγιώτατος ολοκλήρωσε την Τέταρτη Επίσημη Επίσκεψή του στις Ηνωμένες Πολιτείες προεδρεύοντας σε ειδική Λειτουργία Ανοίγματος των Πυλών, κατά την οποία δώρισε στο Ιερό ένα Λείψανο του Αγίου Νικολάου. Προήδρευσε επίσης, της στέψης του Θόλου του Ναού με την τοποθέτηση του μόνιμου σταυρού του. Οι εργασίες στο Εργοτάξιο για την αποπεράτωση τόσο του εξωτερικού όσο και του εσωτερικού χώρου συνεχίζονται με γοργούς ρυθμούς και αναμένεται ότι η εγκατάσταση του εικονογραφικού προγράμματος θα ξεκινήσει στα τέλη της Άνοιξης.
Ο Ελληνορθόδοξος Ναός και το Εθνικό Παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου θα εγκαινιαστεί από τον Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ελπιδοφόρο την 4η Ιουλίου – κατά τη διάρκεια του διετούς Κληρικολαϊκού Συνεδρίου για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής ως Επισκοπής του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Η πλήρης λειτουργική του λειτουργία θα ξεκινήσει στη συνέχεια, με την ολοκλήρωση της εγκατάστασης της Εικονογραφίας.
Η ανοικοδομημένη Εκκλησία, που αναστήθηκε ως Ιερό για το Έθνος, είναι μια επιβεβαίωση της θρησκευτικής ελευθερίας, το χαρακτηριστικό γνώρισμα του αμερικανικού τρόπου ζωής. Τοποθετημένη στην κορυφή του Liberty Park, με θέα τις πισίνες μνήμης και το Μουσείο, η Εκκλησία είναι το μοναδικό σύμβολο πίστης στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και θα καλωσορίζει όλους τους ανθρώπους στην ανάμνηση και την περισυλλογή.
«Η Παναγία με απλωμένα χέρια αγκαλιάζει την Πόλη μας, όπως ακριβώς κάνει και με τη Βασίλισσα των πόλεων, την Κωνσταντινούπολη. Βλέπουμε στην εικόνα γνωστά ορόσημα όπως το Άγαλμα της Ελευθερίας, τη Γέφυρα του Μπρούκλιν και τον Πύργο Ένα του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Και βλέπουμε επίσης το Εθνικό Παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου σε πρώτο πλάνο, εκδηλώνοντας ότι η αναγέννηση της Εκκλησίας μας στο Σημείο Μηδέν είναι μια αναγέννηση της πίστης μας στον απόηχο της αγάπης και της συγχώρεσης…{…} . Είναι μια αγκαλιά αγάπης και ελπίδας, και είδαμε αυτή την ελπίδα να πραγματοποιείται στην αναγέννηση του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Και χτίζουμε έναν φάρο αγάπης και συγχώρεσης για να γίνουμε ένας οίκος θεραπείας στο Σημείο Μηδέν, το οποίο χρειάζεται αυτή την παρουσία. Η Παναγία μας – η Παναγία της Νέας Υόρκης – είναι ένα ορατό σημάδι αυτής της αγάπης και της συγχώρεσης, διότι συγχώρεσε τους σταυρωτές του Υιού της, και θα αγκαλιάσει όλους όσοι έρχονται στο Εθνικό μας Ιερό, με το ίδιο μήνυμα αγάπης και ελπίδας που της έφερε ο Αρχάγγελος την ημέρα του Ευαγγελισμού της».
Αρχιεπίσκοπος Αμερικής κ. Ελπιδοφόρος
