Δανάη Καλοπήτα: «Η πραγματική γύμνια είναι να μη χρειάζεται να κρύβεσαι»

Υπάρχουν στιγμές που το σώμα παύει να είναι περίβλημα και γίνεται εξομολόγηση. Που η γύμνια ξεπερνά τα όρια της σάρκας και αποκαλύπτει όσα η ψυχή πασχίζει να κρύψει. Η Δανάη Καλοπήτα, μέσα από το έργο της «Γυμνή», καταδύεται στα σκοτεινά και εύθραυστα τοπία της ανθρώπινης ύπαρξης, εκεί όπου η μνήμη συναντά την ψευδαίσθηση, η εγκατάλειψη αναζητά τη συγχώρεση και η αγάπη γίνεται καταφύγιο. Σε μια ουσιαστική συνομιλία με τη δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου, για το περιοδικό «πατρινόραμα-hellenic», μιλά για την τέχνη ως χώρο αλήθειας, την ανάγκη της ανθρώπινης επαφής και το θάρρος να αγκαλιάσουμε, επιτέλους, τον εαυτό μας.

Στο έργο, η σωματική γύμνια λειτουργεί ως καθρέφτης της ψυχικής κατάστασης της Σοφίας. Πόσο δύσκολο είναι για έναν καλλιτέχνη να «γδυθεί» από τις κοινωνικές συμβάσεις και να εκθέσει πάνω στη σκηνή τον πιο ευάλωτο, ακατέργαστο εαυτό του;

Νομίζω πως το πιο δύσκολο για έναν καλλιτέχνη δεν είναι να γδυθεί σωματικά, αλλά να γδυθεί από όλα όσα έχει μάθει να κρύβει. Από τους φόβους, τις ανασφάλειες, τις άμυνες και την ανάγκη να δείχνει δυνατός, όμορφος ή αποδεκτός. Για μένα, η πραγματική γύμνια αρχίζει εκεί όπου σταματάς να προστατεύεις την εικόνα σου και επιτρέπεις στον άλλον να δει κάτι αληθινό από μέσα σου.

Στην περίπτωση της Σοφίας, το γυμνό σώμα δεν είναι απλώς μια εικόνα πάνω στη σκηνή. Είναι ένας τρόπος να φανεί η ψυχή της, χωρίς φίλτρα και χωρίς τις κοινωνικές συμβάσεις που μας μαθαίνουν να κρυβόμαστε. Και αυτό απαιτεί μεγάλη τόλμη, γιατί εκείνη τη στιγμή δεν εκθέτεις μόνο το σώμα σου· εκθέτεις κομμάτια του εαυτού σου που ίσως ούτε εσύ έχεις συμφιλιωθεί πλήρως μαζί τους.

Πιστεύω πως η μεγαλύτερη δυσκολία είναι να αντέξεις να σε βλέπουν χωρίς να μπορείς να ελέγξεις το πώς θα σε κρίνουν. Να σταθείς μπροστά στους άλλους χωρίς να έχεις πια πού να κρυφτείς. Να επιτρέψεις στον εαυτό σου να είναι ατελής, ευάλωτος, αντιφατικός, ανθρώπινος. Γιατί όλοι μας έχουμε μάθει να φοράμε ρούχα πολύ πιο βαθιά από αυτά που καλύπτουν το σώμα μας. Ρόλους, προσωπεία, προσδοκίες.

Και ίσως τελικά η τέχνη να είναι ακριβώς αυτό: μια προσπάθεια να τα αφήσουμε όλα για λίγο στην άκρη και να τολμήσουμε να υπάρξουμε όπως πραγματικά είμαστε. Δεν ξέρω αν καταφέρνουμε ποτέ να απογυμνωθούμε εντελώς από όλα όσα μας διαμορφώνουν και μας περιορίζουν. Ξέρω, όμως, πως κάθε φορά που τολμάμε να δείξουμε κάτι αληθινό, κάνουμε ένα βήμα πιο κοντά στον εαυτό μας.

Για μένα, η ουσιαστική γύμνια δεν είναι να μη φοράς τίποτα. Είναι να μη χρειάζεται πια να κρύβεσαι πίσω από τίποτα. Και αυτό, πάνω στη σκηνή, είναι ίσως από τα πιο δύσκολα, αλλά και από τα πιο απελευθερωτικά πράγματα που μπορεί να βιώσει ένας καλλιτέχνης.

Η ηρωίδα ακροβατεί ανάμεσα στη μνήμη και την ψευδαίσθηση για να αντέξει τον πόνο. Με ποιον τρόπο το θέατρο, ως μια μορφή «θεραπευτικής ψευδαίσθησης», βοηθά τελικά τον άνθρωπο να αντέξει τις δικές του σκληρές πραγματικότητες;

Στον απόλυτο βαθμό βοηθά. Το θέατρο, για μένα, αποτελεί μια σπηλιά σε ένα απόμερο νησί· έναν τόπο καταφυγής, μακριά από τον θόρυβο του κόσμου, όπου ο άνθρωπος μπορεί να αποσυρθεί για λίγο από την πραγματικότητα, όχι για να την αρνηθεί, αλλά για να βρει τη δύναμη να επιστρέψει σε αυτήν. Μέσα στη θεατρική ψευδαίσθηση, έχει την ελευθερία να αγγίξει τις πιο βαθιές του πληγές, να αναμετρηθεί με τις μνήμες του, με τους φόβους του, με όσα δεν κατάφερε ποτέ να πει ή να αποδεχτεί. Το θέατρο δημιουργεί έναν χώρο όπου ο πόνος μπορεί να πάρει μορφή, να αποκτήσει φωνή και, ίσως, να γίνει λίγο πιο υποφερτός.

Πολλές φορές, η αλήθεια είναι τόσο σκληρή που δεν μπορούμε να την αντικρίσουμε κατάματα. Χρειαζόμαστε ένα πέπλο, μια ιστορία, έναν ρόλο, μια άλλη ζωή μέσα από την οποία θα μπορέσουμε να πλησιάσουμε τη δική μας. Αυτό ακριβώς προσφέρει το θέατρο: μια ψευδαίσθηση που δεν μας απομακρύνει απαραίτητα από την αλήθεια, αλλά μας οδηγεί σε αυτήν από έναν διαφορετικό δρόμο. Γιατί, ακόμη κι όταν όσα συμβαίνουν στη σκηνή είναι φανταστικά, τα συναισθήματα που γεννιούνται είναι απολύτως αληθινά. Κλαίμε για έναν ξένο ήρωα και, χωρίς να το καταλάβουμε, κλαίμε για τον εαυτό μας. Αναγνωρίζουμε σε μια ξένη ιστορία τη δική μας απώλεια, τη δική μας μοναξιά, τη δική μας ανάγκη να συνεχίσουμε.

Ίσως, λοιπόν, η θεραπευτική δύναμη του θεάτρου να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την παράδοξη συνύπαρξη αλήθειας και ψευδαίσθησης. Δεν αλλάζει όσα συνέβησαν, δεν σβήνει τις μνήμες ούτε εξαφανίζει τον πόνο. Μας επιτρέπει, όμως, να τα κοιτάξουμε από απόσταση, να τα επαναδιαπραγματευτούμε και να τους δώσουμε ένα νόημα που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσαμε να βρούμε. Και μέσα σε αυτή τη διαδικασία, ο άνθρωπος ανακαλύπτει πως μπορεί να πονά και ταυτόχρονα να συνεχίζει να υπάρχει, να θυμάται χωρίς να συντρίβεται, να φαντάζεται χωρίς να χάνει εντελώς την επαφή με την πραγματικότητα.

Για μένα, το θέατρο είναι αυτή η σπηλιά στο απόμερο νησί. Ένας τόπος όπου μπορώ να κρυφτώ από τον κόσμο, αλλά και να συναντήσω τον πιο αληθινό εαυτό μου. Εκεί όπου η μοναξιά γίνεται συντροφιά, η σιωπή γίνεται λόγος και η πληγή γίνεται ιστορία. Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο του: δεν μας υπόσχεται ότι θα πάψουμε να υποφέρουμε· μας προσφέρει, όμως, έναν τρόπο να αντέξουμε. Να κατοικήσουμε για λίγο σε μια άλλη πραγματικότητα, ώστε να μπορέσουμε να επιστρέψουμε στη δική μας με λίγο περισσότερο φως.

Γιατί, καμιά φορά, ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να ξεφύγει από την αλήθεια του για πάντα. Χρειάζεται μόνο έναν τόπο όπου θα μπορέσει να πάρει μια ανάσα, προτού βρει το θάρρος να την αντιμετωπίσει ξανά. Και για μένα, αυτός ο τόπος είναι το θέατρο.

Η Σοφία συνομιλεί με τις φωνές μέσα στο μυαλό της. Πόσο τρομακτικό αλλά και λυτρωτικό ήταν για εσάς να δώσετε σώμα και φωνή σε αυτούς τους εσωτερικούς δαίμονες που οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούν να κρύψουν;

Ίσως το πιο τρομακτικό ήταν ότι, για να δώσω σώμα και φωνή σε αυτούς τους εσωτερικούς δαίμονες, έπρεπε πρώτα να τους πλησιάσω χωρίς να προσπαθήσω να τους διώξω. Να τους ακούσω, να τους αφήσω να υπάρξουν, να αναγνωρίσω πως όλοι μας κουβαλάμε μέσα μας φωνές, μνήμες και κομμάτια του εαυτού μας που δεν ξέρουμε πάντα πώς να διαχειριστούμε. Και ίσως εκεί να βρίσκεται και η λύτρωση: στο ότι, όταν κάτι πάψει να είναι άμορφο και ανομολόγητο και αποκτήσει φωνή, μπορείς επιτέλους να σταθείς απέναντί του, να το κοιτάξεις και να δώσεις στον εαυτό σου μια τεράστια αγκαλιά που πολλές φορές ξεχνάμε να μας δώσουμε..

Η Ελπίδα μεταμορφώνεται σε σύμβολο της ανάγκης της Σοφίας να την αναγνωρίσουν ως άνθρωπο και όχι ως ασθενή. Πώς μπορεί η τέχνη να σπάσει το τείχος του κοινωνικού αποκλεισμού και του στίγματος της ψυχικής νόσου που ακόμη και σήμερα περιθωριοποιεί τους ανθρώπους;

Πιστεύω πως η τέχνη μπορεί να γκρεμίσει αυτό το τείχος, γιατί έχει τη δύναμη να μας κάνει να κοιτάξουμε τον άνθρωπο πριν από την ταμπέλα που του έχουμε φορέσει. Συχνά φοβόμαστε όσα δεν καταλαβαίνουμε και, αντί να πλησιάσουμε έναν άνθρωπο, τον τοποθετούμε σε μια κατηγορία για να κρατήσουμε απόσταση. Η ψυχική νόσος, όμως, δεν ακυρώνει την ταυτότητα, την ευαισθησία, τις επιθυμίες και την ανάγκη ενός ανθρώπου να αγαπηθεί και να ανήκει κάπου.

Μέσα από τη Σοφία και την Ελπίδα, αυτό που με ενδιαφέρει είναι να θυμίσω πως πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος. Ένας άνθρωπος που έχει τη δική του ιστορία, τις δικές του πληγές, τα όνειρα και τις αντιφάσεις του. Κανείς δεν θέλει να τον κοιτούν μόνο μέσα από αυτό που τον δυσκολεύει. Όλοι έχουμε ανάγκη να μας βλέπουν στην ολότητά μας, να μας ακούν χωρίς να μας κρίνουν και να μας δίνουν τον χώρο να υπάρχουμε χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύουμε ότι αξίζουμε την αποδοχή.

Έχουμε μάθει, από άγνοια και φόβο, να τοποθετούμε στο περιθώριο ό,τι δεν καταλαβαίνουμε, ό,τι μας τρομάζει, ό,τι δεν χωράει στα μέτρα της δικής μας πραγματικότητας. Ίσως, όμως, ήρθε η ώρα να σταματήσουμε να φοβόμαστε το διαφορετικό και να αρχίσουμε να το ακούμε. Γιατί πίσω από κάθε άνθρωπο που δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε, υπάρχει μια ιστορία που δεν γνωρίζουμε. Και τελικά, δεν χρειάζεται να καταλάβουμε τα πάντα για να μπορέσουμε να αγαπήσουμε, ούτε να είμαστε ίδιοι για να σταθούμε ο ένας δίπλα στον άλλον. Χρειάζεται μόνο να θυμηθούμε πως, πριν από κάθε διαφορά, είμαστε όλοι άνθρωποι.

Η ηρωίδα έρχεται αντιμέτωπη με τα «φαντάσματα» των γονιών της μέσα στο ίδρυμα. Ποιο είναι το συναισθηματικό κόστος της συγχώρεσης όταν ανακαλύπτεις ότι αυτοί που σε πλήγωσαν ή σε εγκατέλειψαν κουβαλούν τα δικά τους ανεπούλωτα τραύματα;

Όλοι μας κουβαλάμε τα τραύματά μας. Και για τον καθένα, το δικό του τραύμα είναι το μεγαλύτερο, γιατί είναι εκείνο που έζησε, εκείνο που τον διαμόρφωσε, εκείνο με το οποίο έμαθε να πορεύεται. Κανένας γονιός δεν γεννήθηκε με ένα manual για το πώς να αγαπά, πώς να προστατεύει, πώς να μεγαλώνει έναν άνθρωπο. Είναι κι εκείνοι άνθρωποι με τις αδυναμίες και τις δυνάμεις τους, με τους φόβους τους, με τις πληγές που κληρονόμησαν και που πολλές φορές, χωρίς να το θέλουν, μεταφέρουν στα παιδιά τους.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει πως ο πόνος που μας προκάλεσαν παύει να υπάρχει ούτε πως όλα δικαιολογούνται. Σημαίνει, όμως, πως κάποια στιγμή, όταν μπορέσουμε να κοιτάξουμε τους ανθρώπους που μας πλήγωσαν πέρα από τον ρόλο τους, ίσως καταφέρουμε να δούμε και τη δική τους ανθρώπινη αδυναμία.

Προσωπικά, πιστεύω πως δεν έχουμε να συγχωρήσουμε κανέναν στη ζωή μας. Τουλάχιστον όχι με την έννοια ότι οφείλουμε να αθωώσουμε κάποιον ή να ξεχάσουμε όσα μας έκανε. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να δικαιολογήσουμε, να συμφιλιωθούμε ή να κρατήσουμε στη ζωή μας ανθρώπους που μας πλήγωσαν. Αυτό που έχουμε πραγματικά να κάνουμε είναι να συγχωρήσουμε τον εαυτό μας. Για όσα ανεχτήκαμε, για όσα δεν μπορέσαμε να αλλάξουμε, για τις φορές που πιστέψαμε πως δεν αξίζαμε κάτι καλύτερο. Να συγχωρήσουμε το παιδί που υπήρξαμε, γιατί δεν μπορούσε να γνωρίζει όσα γνωρίζουμε σήμερα.

Ίσως η μεγαλύτερη λύτρωση να μην έρχεται όταν συγχωρούμε τους άλλους, αλλά όταν παύουμε να περιμένουμε από εκείνους να μας δώσουν τη δικαίωση που έχουμε ανάγκη. Όταν αποδεχόμαστε πως δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν, μπορούμε όμως να πάψουμε να το κουβαλάμε σαν καταδίκη σε όλη μας τη ζωή.

Γιατί, τελικά, δεν είμαστε μόνο όσα μας έκαναν οι άλλοι. Είμαστε κι εκείνα που επιλέγουμε να κάνουμε εμείς με όσα μας συνέβησαν. Και ίσως η πιο βαθιά πράξη αγάπης να είναι να κοιτάξουμε τον εαυτό μας με τρυφερότητα και να του πούμε: «Δεν έφταιγες για όλα. Έκανες ό,τι μπορούσες για να αντέξεις. Και τώρα μπορείς να προχωρήσεις».

Το κείμενο αναφέρει πως όταν όλα καταρρέουν, ό,τι στέκει ζωντανό είναι το γυμνό μας σώμα και η φύση μας. Στην εποχή της απόλυτης ψηφιοποίησης και της αποξένωσης, πιστεύετε ότι η επιστροφή στην πρωτόγονη ανάγκη για ένα άγγιγμα είναι η μόνη μας σανίδα σωτηρίας;

Απόλυτα το πιστεύω. Νομίζω πως μέσα σε όλη αυτή την ψηφιοποίηση έχουμε χάσει σιγά σιγά την ουσία. Έχουμε ξεχάσει να κοιτάζουμε τον άλλον στα μάτια, να ακούμε πραγματικά αυτό που μας λέει, να αγγίζουμε χωρίς να φοβόμαστε, να είμαστε παρόντες χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε τίποτα. Ψάχνουμε να βρούμε τον άνθρωπο μέσα από μια οθόνη, στα social media, στα μηνύματα, στις n εικόνες, ενώ πολλές φορές βρίσκεται ακριβώς μπροστά μας. Και αναρωτιέμαι αν τελικά αυτή η απόσταση που δημιουργήσαμε δεν είναι παρά ένας τρόπος να προστατευτούμε από τον φόβο της πραγματικής επαφής. Γιατί η αληθινή επαφή απαιτεί να εκτεθείς, να αφήσεις τον άλλον να σε δει όπως πραγματικά είσαι, χωρίς φίλτρα, χωρίς τη δυνατότητα να κρυφτείς πίσω από μια οθόνη.

Έχουμε μάθει να επικοινωνούμε διαρκώς, αλλά όχι απαραίτητα να συναντιόμαστε. Να είμαστε συνδεδεμένοι με τους πάντες και, την ίδια στιγμή, να αισθανόμαστε βαθιά μόνοι. Κι όμως, όταν όλα καταρρέουν, όταν φεύγουν οι ρόλοι, οι τίτλοι, οι βεβαιότητες και οι εικόνες που έχουμε χτίσει για τον εαυτό μας, αυτό που απομένει είναι το σώμα μας, η ανάσα μας, η ανάγκη να μας κρατήσει κάποιος το χέρι. Ένα άγγιγμα που δεν χρειάζεται εξηγήσεις. Μια αγκαλιά που δεν ζητάει τίποτα άλλο από το να είμαστε εκεί.

Πιστεύω πως έχουμε ανάγκη να επιστρέψουμε ο ένας στον άλλον. Να ξαναμάθουμε να κοιταζόμαστε, να μιλάμε, να αγκαλιαζόμαστε, να μη φοβόμαστε τόσο την εγγύτητα. Γιατί η τεχνολογία μπορεί να μας φέρνει κοντά από απόσταση, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη ζεστασιά μιας ανθρώπινης παρουσίας.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη επανάσταση της εποχής μας να μην είναι να συνδεθούμε με περισσότερους ανθρώπους, αλλά να βρούμε το θάρρος να συνδεθούμε αληθινά με εκείνον που βρίσκεται δίπλα μας. Να σηκώσουμε το βλέμμα από την οθόνη και να συναντήσουμε ένα άλλο βλέμμα. Γιατί δεν σωζόμαστε από την απόσταση που μας προστατεύει, αλλά από την εγγύτητα που μας θυμίζει ότι είμαστε ζωντανοί.

Το έργο καταλήγει στο ότι η πιο δύσκολη αγκαλιά είναι αυτή που πρέπει να κάνουμε στον ίδιο μας τον εαυτό. Γιατί οι άνθρωποι τείνουμε να δείχνουμε τόση σκληρότητα απέναντί μας και πώς η παράσταση αυτή λειτουργεί ως ένα βήμα προς την προσωπική μας συμφιλίωση;

Νομίζω πως είναι η επιβίωση αυτή που μας κάνει τόσο σκληρούς με τον εαυτό μας. Στην προσπάθειά μας να αντέξουμε, να προστατευτούμε, να μη μας πληγώσουν ξανά, χτίζουμε άμυνες, απαιτούμε από εμάς να είμαστε δυνατοί, να μην κλαίμε, να μην πέφτουμε, να συνεχίζουμε ακόμη κι όταν μέσα μας δεν έχουμε άλλες δυνάμεις. Και κάπου εκεί ξεχνάμε να μας φροντίζουμε. Γινόμαστε οι πιο αυστηροί κριτές του εαυτού μας, ενώ ίσως αυτό που έχουμε περισσότερο ανάγκη είναι λίγη τρυφερότητα.

Η παράσταση έχει σκοπό να μας θυμίσει κάτι που όλοι, μεγαλώνοντας, κάπου στην πορεία ξεχάσαμε: την πρώτη αγκαλιά που μας πήραν. Τότε που ήμασταν γυμνοί από κάθε άμυνα, από κάθε φόβο, από κάθε κοινωνική ταυτότητα. Δεν είχαμε τίποτα να αποδείξουμε και τίποτα να κρύψουμε. Ήμασταν απλώς υπάρξεις που είχαν ανάγκη από ένα άλλο σώμα για να νιώσουν ασφάλεια, ζεστασιά και αγάπη.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται η απάντηση. Στην πορεία της ζωής μάθαμε να επιβιώνουμε, αλλά ξεχάσαμε πώς είναι να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να είναι ευάλωτος. Ξεχάσαμε πως δεν χρειάζεται να είμαστε πάντα δυνατοί, πως έχουμε δικαίωμα να κουραζόμαστε, να φοβόμαστε, να κάνουμε λάθη και να μην τα έχουμε όλα υπό έλεγχο.

Αυτή η παράσταση είναι μια πρόσκληση να επιστρέψουμε σε εκείνη την πρώτη αγκαλιά. Να αγκαλιάσουμε τον εαυτό μας όχι επειδή τα καταφέραμε όλα, αλλά επειδή, παρά τα πάντα, συνεχίζουμε να υπάρχουμε. Και ίσως η μεγαλύτερη συμφιλίωση να αρχίζει τη στιγμή που σταματάμε να απαιτούμε από τον εαυτό μας να είναι άτρωτος και του επιτρέπουμε, επιτέλους, να είναι άνθρωπος.

Η «Γυμνή» δεν είναι μόνο η ιστορία μιας γυναίκας που παλεύει ανάμεσα στην πραγματικότητα και την ψευδαίσθηση. Είναι ένας καθρέφτης που επιστρέφει στον θεατή τα δικά του ερωτήματα, τις σιωπές, τις πληγές και τις ανείπωτες ανάγκες του. Μέσα από τη ματιά και τα λόγια της Δανάης Καλοπήτα, το θέατρο γίνεται μια βαθιά ανθρώπινη συνάντηση, μια υπενθύμιση πως πίσω από κάθε φόβο, κάθε τραύμα και κάθε κοινωνική ταμπέλα υπάρχει ένας άνθρωπος που επιθυμεί να αγαπηθεί και να γίνει αποδεκτός. Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη γενναιότητα να μην βρίσκεται στο να στεκόμαστε άτρωτοι απέναντι στον κόσμο, αλλά στο να τολμάμε να φανερώσουμε την ευαλωτότητά μας. Γιατί, όταν όλα τα προσωπεία πέσουν, αυτό που απομένει δεν είναι η αδυναμία μας, αλλά η πιο αληθινή εκδοχή της ύπαρξής μας. Και τότε ανακαλύπτουμε πως η αγάπη που τόσο αναζητούμε από τους άλλους ίσως χρειάζεται πρώτα να ξεκινήσει από εμάς τους ίδιους.