Γράφει ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Αλέξιος: “Δωρεά Οργάνων από Ασθενείς σε Κωματώδη Κατάσταση: Βιοηθικές, Βιοπολιτικές Προσεγγίσεις”

Η δωρεά οργάνων και οι μεταμοσχεύσεις αποτελούν ένα από τα πλέον σύνθετα ζητήματα της σύγχρονης βιοηθικής και βιοπολιτικής, καθώς συνδέονται άμεσα με την ανθρώπινη ζωή, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την νομική, την ιατρική επιστήμη και τη θεολογική αντίληψη περί του προσώπου. Ιδιαίτερη συζήτηση έχει αναπτυχθεί σχετικά με τη λήψη οργάνων από ασθενείς που βρίσκονται σε κωματώδη κατάσταση ή έχουν χαρακτηρισθεί ως εγκεφαλικά νεκροί, ενώ η καρδιακή τους λειτουργία εξακολουθεί να διατηρείται με μηχανική υποστήριξη.

Στο πλαίσιο αυτό, κάποιοι καθηγητές εξέφρασαν επί σειρά ετών σοβαρές επιφυλάξεις ως προς την ηθική, βιοηθική, βιοπολιτική, νομική και ηθικό-θεολογική νομιμοποίηση της λήψεως οργάνων από πρόσωπα που εξακολουθούν να εμφανίζουν βιολογικά σημεία ζωής. Κατά την προσέγγισή τους, η ύπαρξη της καρδιακής λειτουργίας, έστω και με τη συνδρομή των σύγχρονων μηχανικών μέσων, αποτελεί μία ισχυρή ένδειξη ότι ο ανθρώπινος οργανισμός δεν έχει ολοκληρώσει τη βιολογική του πορεία προς τον γήινο θάνατο.

Η θέση αυτή στηρίζεται στην παραδοσιακή ανθρωπολογία, στην βιοηθική και βιοπολιτική υπόσταση του σεβασμού στο ανθρώπινο πρόσωπο, σύμφωνα με την οποία η ανθρώπινη ζωή συναποτελεί ιερό δώρο του Θεού Δημιουργού και για αυτό δεν επιτρέπεται οποιαδήποτε ιατρική και ανθρώπινη ενέργεια που θα μπορούσε να επισπεύσει τον θάνατο ενός προσώπου έστω και σε κωματώδη κατάσταση.

Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, το καθήκον των ιατρών που σέβονται τον Ιπποκράτειο Όρκο είναι η διατήρηση της ζωής και η παροχή κάθε δυνατής θεραπευτικής φροντίδας μέχρι την πλήρη και αδιαμφισβήτητη παύση όλων των ζωτικών λειτουργιών. Παράλληλα, έχουν ασκηθεί κριτικές και στις αποφάσεις εκκλησιαστικών προσώπων και μητροπολιτών που αποδέχθηκαν την έννοια του εγκεφαλικού θανάτου ως ένα επαρκές κριτήριο για την αφαίρεση από τον ζώντα άνθρωπο, με σκοπό τη δωρεά των οργάνων του.

Υποστηρίχθηκε ότι η Εκκλησία της Ελλάδος, ακολουθώντας τις εισηγήσεις της αρμόδιας συνοδικής επιτροπής της βιοηθικής, υιοθέτησε μια περισσότερο του επιτρεπτού θετική στάση απέναντι στις μεταμοσχεύσεις, θέση με την οποία διαφώνησαν αρκετοί κληρικοί, μοναχοί και θεολόγοι και νομικοί και ιατροί. Δυστυχώς κάποιοι πολιτικοί δεν δίστασαν να δηλώσουν τη δωρεά οργάνων από κωματώδη κατάσταση ακόμα και στενών συγγενών ή τέκνων τους. Οι υποστηρικτές της συγκεκριμένης κριτικής θεωρούν ότι ο πραγματικός θάνατος επέρχεται μόνο εάν κι εφόσον φυσιολογικά παύσει να ζεί το πρόσωπο, κι όταν θα διακοπεί οριστικά και αμετάκλητα κάθε λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού, συμπεριλαμβανομένης και της αναπνοής και της καρδιακής λειτουργίας.

Υπό αυτή την έννοια, η λήψη ζωτικών οργάνων πριν από την πλήρη παύση όλων των οργανικών λειτουργιών θεωρείται ηθικά προβληματική, ηθικά δεσμευτική, ηθικά μη αποδεκτή, διότι ενδέχεται να συνδέεται με την ξαφνική, απρόσμενη και πρόωρη διακοπή της ζωής του δότη. Ωστόσο, η σύγχρονη ιατρική επιστήμη, καθώς και η πλειονότητα των διεθνών βιοηθικών επιτροπών και βιοπολιτικών απόψεων, αναγνωρίζουν τον εγκεφαλικό θάνατο ως ιατρικά και νομικά ισοδύναμο του βιολογικού θανάτου, αλλά παραγνωρίζουν την ορθόδοξη πατερική άποψη.

Η θέση αυτή έχει υιοθετηθεί διεθνώς από τα περισσότερα σύγχρονα κράτη και συναποτελεί τη βάση του σημερινού συστήματος μεταμοσχεύσεων παγκοσμίως. Οι υποστηρικτές της άποψης αυτής θεωρούν ότι η δωρεά οργάνων συνιστά ύψιστη πράξη αλληλεγγύης και αγάπης προς τον συνάνθρωπο, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα της σωτηρίας ή της σημαντικής βελτίωσης της ζωής άλλων ασθενών. Δίχως να προβληματίζονται αυτές οι δυτικές και φράγκικες θεωρίες, για το μήπως ισχύει και εδώ το λαϊκό ρητό: ο θάνατος σου, η ζωή μου!

Η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο προσεγγίσεων και απόψεων αναδεικνύει το βαθύτερο ερώτημα περί του ακριβούς ορισμού του θανάτου. Πρόκειται για ένα ζήτημα που δεν περιορίζεται μόνο στην ιατρική επιστήμη, αλλά εκτείνεται στη θεολογία, τη φιλοσοφία, τη κοινωνιολογία, τη νομική επιστήμη, τη βιοπολιτική και τη βιοηθική. Ως εκ τούτου, απαιτείται συνεχής διάλογος, σεβασμός των διαφορετικών απόψεων και διαρκής αναζήτηση της ισορροπίας μεταξύ της προστασίας της ανθρώπινης ζωής και της ανάγκης θεραπείας των ασθενών που αναμένουν τη μεταμόσχευση. Δεν είναι λίγα τα περιστατικά που έχουν αναφερθεί ότι όταν γίνεται επέμβαση σε άνθρωπο για αφαίρεση οργάνων από κωματώδη κατάσταση, αντιδρούν, π.χ. σηκώνοντας ξαφνικά τα χέρια, σαν να λένε, γιατί με σκοτώνεται, για αυτό τους τα δένουν.

Συμπέρασμα. Το ζήτημα της δωρεάς οργάνων από ασθενείς σε κωματώδη κατάσταση ή σε κατάσταση εγκεφαλικού θανάτου παραμένει ένα από τα πλέον ευαίσθητα θέματα της σύγχρονης Ορθόδοξης βιοηθικής και βιοπολιτικής. Η μία παραδοσιακή προσέγγιση εκφράζει την αυστηρή θεολογική ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία η λήψη οργάνων είναι αποδεκτή μόνο μετά απο την πλήρη παύση όλων των ζωτικών λειτουργιών. Αντίθετα, η επικρατούσα ιατρική και νομική αντίληψη αποδέχεται τον εγκεφαλικό θάνατο ως επαρκές κριτήριο του alexθανάτου. Η συζήτηση αυτή αποδεικνύει ότι η ανθρώπινη ζωή εξακολουθεί να αποτελεί το ύψιστο αγαθό, γύρω από το οποίο οφείλουν να περιστρέφονται τόσο οι επιστημονικές όσο και οι πνευματικές αναζητήσεις που σέβονται τον άνθρωπο ως ψυχοσωματική οντότητα και ζώσα ύπαρξη.